Tomasz Augustyn
Tak niska liczba studiujących wśród młodych mieszkańców regionu może go doprowadzić do szybkiej i wielowymiarowej degradacji.
Współczynnik skolaryzacji netto w szkolnictwie wyższym jest jednym z podstawowych wskaźników stosowanych w analizach systemu edukacji i kapitału ludzkiego. Określa on odsetek osób w typowym wieku studiowania, które faktycznie uczestniczą w kształceniu na poziomie wyższym. W polskich statystykach przyjmuje się zazwyczaj, że jest to relacja liczby studentów w wieku odpowiadającym standardowemu wiekowi studiów (najczęściej 19–24 lata) do ogólnej liczby ludności w tej samej grupie wiekowej. Wskaźnik wyrażany jest w procentach i pokazuje, jaka część młodego pokolenia kontynuuje edukację na uczelniach wyższych. W odróżnieniu od współczynnika skolaryzacji brutto, który obejmuje wszystkich studentów niezależnie od wieku, współczynnik netto pozwala znacznie precyzyjniej ocenić realną skalę uczestnictwa młodych ludzi w szkolnictwie wyższym. Eliminuje on bowiem wpływ studentów starszych, podejmujących studia w późniejszym wieku, studiów podyplomowych czy edukacji uzupełniającej. Dzięki temu lepiej odzwierciedla faktyczne wybory edukacyjne kolejnych roczników młodzieży oraz pozwala porównywać poziom upowszechnienia studiów wyższych między regionami i krajami. Wysoki poziom współczynnika skolaryzacji netto świadczy o szerokim dostępie do edukacji akademickiej i dużej skali kontynuacji nauki po ukończeniu szkoły średniej. Z kolei spadek wskaźnika może wynikać zarówno z czynników demograficznych – zmniejszania się liczebności roczników młodzieży – jak i z przemian społeczno-gospodarczych, takich jak zmiany na rynku pracy, migracje edukacyjne czy rosnąca popularność alternatywnych ścieżek kariery zawodowej. Z tego względu analiza tego wskaźnika jest istotnym narzędziem oceny procesów rozwoju społecznego, struktury kapitału ludzkiego oraz atrakcyjności poszczególnych ośrodków akademickich i regionów.
Analiza zmian współczynnika skolaryzacji netto w szkolnictwie wyższym w Polsce w latach 2007/08–2024/25 pokazuje wyraźną zmianę strukturalną w systemie edukacji oraz zróżnicowanie regionalne wynikające z procesów demograficznych, migracyjnych i gospodarczych. W skali całego kraju widoczny jest charakterystyczny cykl: po okresie wysokiej skolaryzacji w pierwszej dekadzie XXI wieku nastąpił systematyczny spadek, a w ostatnich latach ponowna stabilizacja i lekki wzrost. Współczynnik dla Polski osiągał około 41% na początku analizowanego okresu, następnie stopniowo obniżał się do około 35–36% w drugiej połowie lat 2010., by w ostatnich latach ponownie wzrosnąć do ponad 40%. Jest to przede wszystkim efekt zmian demograficznych – zmniejszania się liczebności roczników w wieku studenckim – a także procesów selekcji edukacyjnej oraz rosnącego znaczenia alternatywnych ścieżek kariery zawodowej.
W przypadku poszczególnych regionów wyraźnie widoczny jest podział między województwami z silnymi ośrodkami akademickimi o znaczeniu ponadregionalnym a regionami o słabszej bazie szkolnictwa wyższego. W województwie mazowieckim współczynnik skolaryzacji przez cały analizowany okres pozostaje najwyższy w kraju, przekraczając początkowo nawet 58%. Mimo spadków w drugiej połowie analizowanego okresu region utrzymuje poziom około 49%, co wynika z dominującej roli Warszawy jako największego ośrodka akademickiego w Polsce oraz centrum rynku pracy przyciągającego studentów z całego kraju. Podobnie wysokie wartości obserwowane są w województwie małopolskim, gdzie silny ośrodek akademicki w Krakowie utrzymuje wskaźnik powyżej 50%. Stabilność tych regionów wynika z połączenia dużych uczelni publicznych, rozwiniętego sektora badań oraz dynamicznego rynku pracy w sektorach wymagających wysokich kwalifikacji. W województwie dolnośląskim również utrzymuje się wysoki poziom skolaryzacji, przekraczający 50% w większości analizowanych lat. Wrocław jako silny ośrodek akademicki przyciąga studentów z regionów sąsiednich, co ogranicza skalę spadku wynikającą z niżu demograficznego. Z kolei województwo wielkopolskie wykazuje relatywnie stabilny poziom skolaryzacji na poziomie około 40–43%, co wynika z silnej pozycji Poznania w systemie szkolnictwa wyższego oraz stosunkowo korzystnej sytuacji gospodarczej regionu.
W grupie regionów o średnim poziomie skolaryzacji znajdują się województwa pomorskie, łódzkie czy kujawsko-pomorskie. W województwie pomorskim współczynnik w pierwszej połowie analizowanego okresu przekraczał 40%, lecz w kolejnych latach spadł do około 35–38%. Mimo to region utrzymuje relatywnie dobrą pozycję dzięki ośrodkowi akademickiemu w Trójmieście, który przyciąga studentów także z północnej Polski. W województwie łódzkim spadek był bardziej wyraźny – z poziomu ponad 40% do około 30% – co można wiązać zarówno z niżem demograficznym, jak i odpływem części studentów do silniejszych ośrodków akademickich w Warszawie czy Krakowie. Województwo kujawsko-pomorskie charakteryzuje się umiarkowanym poziomem wskaźnika, który w długim okresie oscyluje wokół 30%, co odzwierciedla ograniczoną skalę oddziaływania ośrodków akademickich w Bydgoszczy i Toruniu.
Najniższe wartości współczynnika obserwowane są w regionach o słabszej bazie akademickiej i dużej skali migracji młodzieży. Województwo lubuskie przez cały analizowany okres pozostaje na najniższym poziomie w kraju, spadając z około 21% do poniżej 15%. Wynika to z niewielkiej liczby uczelni oraz silnego odpływu młodych ludzi do większych ośrodków akademickich w Polsce i za granicą. Podobnie niskie wartości obserwowane są w województwie warmińsko-mazurskim czy świętokrzyskim, gdzie współczynnik w ostatnich latach utrzymuje się w okolicach 18–20%. W regionach tych system szkolnictwa wyższego nie jest w stanie zrekompensować odpływu młodzieży do silniejszych ośrodków.
Na tym tle szczególnie interesująca jest sytuacja województwa zachodniopomorskiego, które w analizowanym okresie odnotowało jeden z największych spadków współczynnika skolaryzacji w kraju. W roku akademickim 2007/08 wskaźnik wynosił około 35%, czyli poziom zbliżony do średniej krajowej. W kolejnych latach obserwowany jest jednak systematyczny spadek – najpierw do około 30% w połowie poprzedniej dekady, następnie do około 23% w drugiej połowie lat 2010., aż do około 18% w ostatnich latach. Oznacza to, że region przesunął się z grupy województw o średnim poziomie skolaryzacji do grupy regionów o najniższym udziale młodzieży w szkolnictwie wyższym. Przyczyny tego zjawiska są wielowymiarowe. Kluczowe znaczenie mają procesy demograficzne – województwo zachodniopomorskie należy do regionów o jednym z najszybszych spadków liczby ludności w wieku studenckim. Dodatkowo region charakteryzuje się wysoką mobilnością edukacyjną młodzieży. Znaczna część absolwentów szkół średnich wybiera studia w silniejszych ośrodkach akademickich w kraju, przede wszystkim w województwie mazowieckim, wielkopolskim czy dolnośląskim. Istotną rolę odgrywa także bliskość Niemiec i atrakcyjność zagranicznych rynków edukacyjnych i pracy. W efekcie część potencjalnych studentów podejmuje studia za granicą lub w ogóle rezygnuje z edukacji akademickiej na rzecz szybszego wejścia na rynek pracy. Dodatkowym czynnikiem jest struktura gospodarcza regionu. Region posiada stosunkowo duży udział sektorów gospodarki niewymagających wykształcenia wyższego – logistyki, gospodarki morskiej, turystyki czy przemysłu portowego. W takich warunkach część młodych ludzi podejmuje zatrudnienie bez kontynuowania edukacji akademickiej. Jednocześnie system szkolnictwa wyższego w regionie jest mniej zróżnicowany i słabiej powiązany z dynamicznymi sektorami gospodarki niż w największych ośrodkach akademickich kraju.
Zmiana wartości współczynnika skolaryzacji netto w szkolnictwie wyższym w wybranych województwach
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Konsekwencje spadku skolaryzacji w województwie zachodniopomorskim mogą być długofalowe. Z jednej strony oznacza to zmniejszenie potencjału kapitału ludzkiego oraz ograniczenie zdolności regionu do przyciągania inwestycji wymagających wysoko wykwalifikowanej kadry. Z drugiej strony może pogłębiać proces drenażu mózgów, w którym najbardziej ambitni absolwenci szkół średnich opuszczają region na etapie studiów i często już do niego nie wracają. W dłuższej perspektywie prowadzi to do utrwalania peryferyjnej pozycji regionu w krajowym systemie innowacji. Jednocześnie pojawiają się także nowe uwarunkowania, które mogą częściowo zmieniać tę sytuację. Rosnące znaczenie pracy zdalnej, rozwój nowych kierunków technologicznych czy integracja funkcjonalna większych obszarów miejskich mogą w przyszłości zwiększyć atrakcyjność regionalnych ośrodków akademickich. W przypadku województwa zachodniopomorskiego szczególne znaczenie może mieć wzmacnianie powiązań między szkolnictwem wyższym a gospodarką morską, logistyką, energetyką odnawialną czy nowoczesnymi usługami.
Dane dotyczące współczynnika skolaryzacji netto pokazują rosnącą polaryzację przestrzenną szkolnictwa wyższego w Polsce. Najsilniejsze ośrodki akademickie utrzymują wysoką atrakcyjność edukacyjną, natomiast regiony o słabszej bazie uczelni tracą część potencjalnych studentów na rzecz migracji edukacyjnej. Województwo zachodniopomorskie jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tego procesu, co wskazuje na potrzebę głębszej integracji systemu szkolnictwa wyższego z regionalnym rynkiem pracy oraz wzmocnienia roli lokalnych ośrodków akademickich w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu.
