Tomasz Augustyn
Wysoki udział osób pracujących wyłącznie na podstawie umów zlecenia w regionie oddaje rosnącą elastyczność rynku pracy, jak i wyzwania związane ze stabilnością zatrudnienia w gospodarce o profilu usługowym i turystycznym.
Odsetek osób w wieku produkcyjnym wykonujących pracę wyłącznie na podstawie umów zlecenia i umów pokrewnych stanowi jeden z istotnych wskaźników jakości rynku pracy, poziomu jego segmentacji oraz stopnia rozpowszechnienia elastycznych form zatrudnienia. Dane za grudzień 2025 r. wskazują na znaczące zróżnicowanie przestrzenne tego zjawiska w Polsce. Średnia krajowa wyniosła 6,44%, przy czym najwyższe wartości odnotowano w województwach dolnośląskim (8,06%), mazowieckim (8,04%), pomorskim (7,94%) oraz zachodniopomorskim (7,59%), natomiast najniższe w podkarpackim (3,51%), świętokrzyskim (4,41%) i lubelskim (4,51%). Takie rozmieszczenie przestrzenne sugeruje, że skala wykorzystania umów cywilnoprawnych nie jest prostą funkcją poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego, lecz odzwierciedla bardziej złożoną strukturę sektorową gospodarki regionalnej, charakter lokalnych rynków pracy, natężenie procesów usługowych oraz stopień integracji regionów z krajowymi i międzynarodowymi przepływami kapitału, pracy i usług.
Odsetek osób w wieku produkcyjnym wykonujących pracę wyłącznie na podstawie umów zlecenia i umów pokrewnych (XII 2025)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Na pierwszy plan wysuwa się prawidłowość polegająca na relatywnie wysokim udziale osób pracujących wyłącznie na podstawie umów zlecenia w województwach o dużych aglomeracjach miejskich, rozwiniętym sektorze usług oraz wysokiej dynamice gospodarczej. Dotyczy to zarówno Mazowsza z dominującą pozycją Warszawy, Dolnego Śląska z Wrocławiem, Pomorza z Trójmiastem, jak i Pomorza Zachodniego z obszarem metropolitalnym Szczecina. W regionach tych obserwuje się szczególnie silny rozwój usług biznesowych, logistyki, handlu, usług cyfrowych, branż kreatywnych, gastronomii, hotelarstwa i działalności związanych z obsługą ruchu turystycznego, czyli sektorów tradycyjnie charakteryzujących się większym wykorzystaniem elastycznych form zatrudnienia. Wysokie wartości wskaźnika nie muszą więc oznaczać słabości rynku pracy, lecz mogą stanowić pochodną jego wysokiej aktywności, dużej rotacji pracowników oraz występowania licznych form zatrudnienia przejściowego lub zadaniowego.
Szczególnie interesująca jest sytuacja województwa zachodniopomorskiego, które z wynikiem 7,59% zajmuje czwarte miejsce w kraju i wyraźnie przekracza średnią krajową. Pozycja ta wynika z nakładania się kilku długookresowych uwarunkowań strukturalnych. Pierwszym z nich jest specyfika gospodarki regionu, w której istotną rolę odgrywają sektory usługowe związane z turystyką, gospodarką morską, logistyką oraz handlem. Wojewodztwo zachodniopomorskie należy do najbardziej turystycznych regionów Polski, a znaczna część aktywności gospodarczej koncentruje się w pasie nadmorskim. W branżach hotelarskich, gastronomicznych, rekreacyjnych i sezonowych wykorzystanie umów cywilnoprawnych pozostaje wyższe niż przeciętnie, co znajduje odzwierciedlenie również w danych rocznych, mimo że pomiar wykonywany jest w grudniu, a więc poza szczytem sezonu turystycznego.
Drugim istotnym czynnikiem jest metropolitalny charakter Szczecina i jego funkcjonalne powiązania z rynkiem pracy obszaru transgranicznego. Bliskość Niemiec sprzyja powstawaniu specyficznych form aktywności zawodowej, obejmujących zatrudnienie wieloetatowe, pracę projektową, świadczenie usług dla podmiotów zagranicznych czy funkcjonowanie na styku różnych systemów prawnych i podatkowych. Region wykazuje większą niż przeciętnie otwartość gospodarczą i mobilność zawodową mieszkańców, co sprzyja rozpowszechnianiu niestandardowych form zatrudnienia. Trzecim elementem jest struktura demograficzna i migracyjna województwa. Pomorze Zachodnie od lat charakteryzuje się relatywnie wysoką skalą migracji wewnętrznych i zagranicznych oraz znacznym udziałem ludności napływowej. W takich warunkach rynek pracy częściej wykorzystuje formy zatrudnienia umożliwiające szybkie wejście do aktywności zawodowej, ograniczające koszty zatrudnienia oraz zwiększające elastyczność po stronie pracodawców. Dotyczy to również cudzoziemców, których obecność w wielu branżach usługowych i logistycznych pozostaje istotna dla funkcjonowania regionalnej gospodarki.
Analizując wyniki województwa zachodniopomorskiego w szerszym kontekście współczesnych tendencji rynku pracy, należy zwrócić uwagę na postępującą dualizację zatrudnienia. Z jednej strony Polska pozostaje krajem o historycznie wysokim poziomie zatrudnienia pracowniczego opartego na umowach o pracę, z drugiej jednak rozwój gospodarki usługowej, cyfryzacja, wzrost znaczenia ekonomii platformowej oraz projektowego charakteru wielu usług powodują utrzymywanie się zapotrzebowania na bardziej elastyczne formy świadczenia pracy. W największych i najbardziej dynamicznych ośrodkach gospodarczych obserwuje się jednocześnie niedobory pracowników, presję płacową oraz rosnące znaczenie indywidualnych preferencji dotyczących organizacji pracy. W efekcie część osób świadomie wybiera umowy cywilnoprawne jako rozwiązanie zapewniające większą swobodę lub możliwość łączenia kilku źródeł dochodu. Nie zmienia to faktu, że wysoki udział osób pracujących wyłącznie na podstawie umów zlecenia może rodzić określone konsekwencje społeczne i rozwojowe. Dotyczą one przede wszystkim ograniczonej stabilności zatrudnienia, niższego poziomu zabezpieczenia socjalnego, słabszego związania pracownika z przedsiębiorstwem oraz większej podatności na wahania koniunktury gospodarczej. W regionach takich jak Pomorze Zachodnie znaczenie tego problemu może być dodatkowo wzmacniane przez sezonowość części działalności gospodarczych oraz stosunkowo duży udział sektorów usługowych opartych na zmiennym popycie.
Warto również zauważyć, że przestrzenny rozkład wskaźnika nie pokrywa się z tradycyjnym podziałem Polski na regiony „silne” i „słabe” gospodarczo. Najniższe wartości występują bowiem przede wszystkim w województwach o bardziej tradycyjnej strukturze gospodarki, mniejszej skali urbanizacji oraz większym znaczeniu stabilnego zatrudnienia w sektorze publicznym, przemyśle lub rolnictwie. Oznacza to, że wysoki udział umów zlecenia należy interpretować raczej jako przejaw określonego modelu funkcjonowania rynku pracy niż jednoznaczny symptom jego słabości. W przypadku województwa zachodniopomorskiego wskaźnik ten można traktować jako przejaw postępującej usługowej i metropolitalnej transformacji gospodarki regionalnej. Jednocześnie jego wartość sygnalizuje potrzebę monitorowania jakości miejsc pracy i trwałości ścieżek zawodowych, zwłaszcza w kontekście starzenia się ludności, rosnącej konkurencji o pracowników oraz wyzwań związanych z budową długookresowej odporności gospodarczej regionu. W perspektywie rozwojowej kluczowe znaczenie będzie miało nie tyle samo ograniczanie elastycznych form zatrudnienia, ile tworzenie warunków, w których elastyczność rynku pracy będzie współistniała z odpowiednim poziomem bezpieczeństwa ekonomicznego pracowników oraz możliwością budowania stabilnych karier zawodowych. W tym sensie wysoka pozycja województwa zachodniopomorskiego w rankingu może być interpretowana zarówno jako przejaw nowoczesności i dynamiki regionalnego rynku pracy, jak i sygnał konieczności dalszego wzmacniania jakości jego instytucjonalnych fundamentów.
