Tomasz Augustyn
Finanse gmin wiejskich w Polsce pozostają pod presją rosnących wydatków, które w większości regionów przewyższają osiągane dochody.
Dochody i wydatki gmin wiejskich w Polsce cechuje strukturalna nierównowaga finansowa tego segmentu samorządu terytorialnego, przejawiającą się dominacją jednostek z deficytem budżetowym. Łączny wynik dla kraju (-779,8 mln zł) wskazuje, że skala wydatków systematycznie przewyższa osiągane dochody, co należy interpretować nie tylko jako efekt bieżącej presji kosztowej, lecz także jako konsekwencję modelu rozwojowego opartego na intensywnych inwestycjach infrastrukturalnych. Wydatki gmin wiejskich są silnie determinowane przez konieczność zapewnienia podstawowych usług publicznych na obszarach o rozproszonej strukturze osadniczej, co generuje wyższe koszty jednostkowe niż w gminach miejskich. Jednocześnie ich potencjał dochodowy pozostaje ograniczony ze względu na słabszą bazę podatkową, niższy poziom przedsiębiorczości oraz mniejszą gęstość zaludnienia.
Zróżnicowanie regionalne jest wyraźne i odzwierciedla odmienne uwarunkowania społeczno-gospodarcze. Regiony o bardziej rozwiniętej gospodarce i silniejszych powiązaniach z ośrodkami miejskimi (dolnośląskie, śląskie, małopolskie, opolskie) osiągają dodatnie wyniki budżetowe lub równowagę fiskalną. Wynika to z większej dostępności dochodów własnych, w tym wpływów z podatków lokalnych i udziałów w PIT i CIT, a także z efektów suburbanizacji, które wzmacniają bazę dochodową gmin wiejskich położonych w strefach podmiejskich. Z kolei regiony wschodnie oraz częściowo centralne (lubelskie, podkarpackie, mazowieckie – poza strefą metropolitalną) charakteryzują się wyraźnie większymi deficytami, co odzwierciedla ich słabszą strukturę gospodarczą i większe uzależnienie od transferów zewnętrznych.
Zmienne kondycji finansowej gmin wiejskich – dochody i wydatki w przeliczeniu na 1 mieszkańca w mln zł (2024)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Na tym tle województwo zachodniopomorskie zajmuje specyficzną pozycję. Z jednej strony poziom dochodów gmin wiejskich (9269,8 mln zł w przeliczeniu na mieszkańca) należy do najwyższych w kraju, co świadczy o relatywnie dobrej kondycji finansowej i dostępności źródeł przychodów. W subregionie koszalińskim jego wartość wynosi 10011,4 mln zł, w szczecinecko – pyrzyckim 8961,9 mln zł, w szczecińskim – 8876,9 mln zł. Z drugiej jednak strony wydatki są jeszcze wyższe (9517,5 mln zł w przeliczeniu na mieszkańca), co skutkuje deficytem na poziomie -70,6 mln zł. Skala tego deficytu nie jest ekstremalna, ale jego trwałość może wskazywać na strukturalne niedopasowanie między dochodami a potrzebami wydatkowymi. Uwarunkowania tej sytuacji w zachodniopomorskim mają charakter złożony. Kluczową rolę odgrywa specyfika przestrzenna regionu, obejmującego rozległe obszary o niskiej gęstości zaludnienia oraz znacznym rozproszeniu sieci osadniczej. Generuje to wysokie koszty utrzymania infrastruktury technicznej (drogi lokalne, sieci wodno-kanalizacyjne, transport publiczny) oraz społecznej (szkoły, placówki opieki). Dodatkowo region charakteryzuje się znaczną sezonowością aktywności gospodarczej, szczególnie w strefie nadmorskiej, gdzie turystyka stanowi istotne źródło dochodów, ale jednocześnie wymaga ponadprzeciętnych nakładów inwestycyjnych i eksploatacyjnych. W okresach szczytowych następuje gwałtowny wzrost zapotrzebowania na usługi komunalne, co wymusza utrzymywanie infrastruktury o przepustowości znacznie przekraczającej potrzeby stałych mieszkańców. Istotnym czynnikiem ograniczającym stabilność dochodową jest także relatywnie słaba dywersyfikacja gospodarki na obszarach wiejskich regionu. Poza turystyką i rolnictwem brakuje silnych sektorów generujących trwałe wpływy podatkowe, co powoduje uzależnienie od transferów z budżetu państwa oraz środków unijnych. Jednocześnie aktywność inwestycyjna gmin, często współfinansowana ze środków zewnętrznych, prowadzi do wzrostu wydatków majątkowych, które w krótkim okresie pogłębiają deficyt.
Konsekwencje takiej sytuacji należy rozpatrywać w dwóch perspektywach. W krótkim okresie deficyt może być uzasadniony realizacją projektów rozwojowych, które poprawiają dostępność infrastrukturalną, jakość życia mieszkańców oraz atrakcyjność inwestycyjną regionu. W długim okresie kluczowe jest jednak, czy inwestycje te przełożą się na wzrost dochodów własnych – poprzez napływ nowych mieszkańców, rozwój przedsiębiorczości czy zwiększenie aktywności gospodarczej. W przeciwnym razie istnieje ryzyko narastania zadłużenia i ograniczenia zdolności finansowej gmin. W ujęciu strategicznym województwo zachodniopomorskie stoi przed koniecznością optymalizacji modelu rozwoju finansowego gmin wiejskich. Oznacza to potrzebę wzmacniania bazy dochodowej poprzez przyciąganie inwestycji pozaturystycznych, rozwój funkcji logistycznych i zielonej gospodarki, a także lepsze wykorzystanie potencjału nadmorskiego i transgranicznego. Równolegle konieczna jest racjonalizacja wydatków, zwłaszcza w obszarach o wysokich kosztach stałych, oraz rozwój współpracy międzygminnej, która może obniżać koszty świadczenia usług publicznych.
Sytuacja finansowa gmin wiejskich w Polsce, w tym w województwie zachodniopomorskim, odzwierciedla napięcie między rosnącymi potrzebami rozwojowymi a ograniczonym potencjałem dochodowym. W przypadku analizowanego regionu deficyt ma charakter umiarkowany, lecz strukturalny, co wymaga długofalowego podejścia ukierunkowanego na zwiększenie odporności finansowej i poprawę relacji między dochodami a wydatkami.
