Tomasz Augustyn

Spada liczba beneficjentów środowiskowej pomocy społecznej, choć skala i charakter tych zmian są silnie zróżnicowane przestrzennie.

Analiza zmian liczby beneficjentów środowiskowej pomocy społecznej na 10 tys. ludności w gminach województwa zachodniopomorskiego w latach 2020–2024 wskazuje na wyraźny, systemowy trend spadkowy, przy jednoczesnym silnym zróżnicowaniu przestrzennym oraz obecności nielicznych, ale istotnych wyjątków wzrostowych. W zdecydowanej większości gmin obserwujemy redukcję wskaźnika, często o bardzo dużej skali – przekraczającej 30%, a w wielu przypadkach nawet 40–50%. Jednocześnie utrzymują się obszary o relatywnie wysokim poziomie korzystania z pomocy społecznej, co wskazuje na trwałość strukturalnych problemów społeczno-ekonomicznych mimo ogólnej poprawy sytuacji.

Podstawowym czynnikiem determinującym obserwowany spadek liczby beneficjentów jest poprawa sytuacji na rynku pracy w analizowanym okresie, w tym niskie bezrobocie oraz rosnące wynagrodzenia, szczególnie w latach 2021–2023. Wzrost aktywności zawodowej ograniczył skalę ubóstwa dochodowego, które stanowi główną przesłankę korzystania z pomocy społecznej. Istotne znaczenie miały także transfery socjalne realizowane na poziomie centralnym, które częściowo zastąpiły funkcję systemu pomocy społecznej jako mechanizmu redystrybucji dochodów. W efekcie część gospodarstw domowych, które wcześniej kwalifikowały się do wsparcia, przekroczyła progi dochodowe lub ograniczyła korzystanie z systemu. Równolegle należy uwzględnić zmiany instytucjonalne i administracyjne, w tym zaostrzenie kryteriów dochodowych, większą selektywność przyznawania świadczeń oraz przesunięcie akcentów z pomocy biernej na aktywizacyjną. W wielu gminach obserwowany spadek liczby beneficjentów nie oznacza całkowitego zaniku problemów społecznych, lecz raczej ich częściowe „wypchnięcie” poza formalny system wsparcia lub zmianę form ich obsługi (np. przez programy celowe, organizacje pozarządowe czy instrumenty rynku pracy). W tym sensie wskaźnik beneficjentów pomocy społecznej coraz mniej odzwierciedla pełną skalę wykluczenia społecznego, a bardziej – jego instytucjonalny wymiar.

Istotnym uwarunkowaniem zmian są również procesy demograficzne, w szczególności depopulacja i starzenie się ludności w gminach peryferyjnych. Odpływ ludności w wieku produkcyjnym, który często jest najbardziej narażony na ubóstwo i korzystanie z pomocy społecznej, prowadzi do statystycznego obniżenia liczby beneficjentów. Jednocześnie rośnie udział osób starszych, które częściej korzystają z innych form wsparcia (np. świadczeń emerytalnych czy opiekuńczych), co również wpływa na spadek analizowanego wskaźnika. W efekcie w wielu gminach peryferyjnych spadek liczby beneficjentów nie wynika z poprawy sytuacji społecznej, lecz z kurczenia się populacji i zmiany jej struktury.

Zróżnicowania przestrzenne mają wyraźnie spolaryzowany charakter. Największe spadki obserwujemy zarówno w gminach peryferyjnych o wysokim poziomie wyjściowym wskaźnika (np. Sławoborze, Marianowo, Grzmiąca, Barwice, Stara Dąbrowa), jak i w części gmin rozwijających się lub podlegających suburbanizacji (np. Goleniów, Kobylanka, Kołbaskowo, Stargard – gmina wiejska). W pierwszym przypadku mamy do czynienia z efektem „kompresji” wysokiego poziomu ubóstwa – częściowej poprawy sytuacji dochodowej, ale także depopulacji i zmian instytucjonalnych. W drugim – z realną poprawą sytuacji społeczno-ekonomicznej wynikającą z napływu ludności, rozwoju rynku pracy i rosnącej bazy podatkowej. Na tym tle szczególnie interesujące są nieliczne przypadki wzrostu liczby beneficjentów, takie jak Mielno (+32%), Ińsko (+22,7%) czy Maszewo (+15,8%). Wzrosty te mogą wynikać z kilku nakładających się czynników: lokalnych kryzysów społeczno-ekonomicznych, sezonowości gospodarki (szczególnie w gminach turystycznych), zmian struktury ludności (np. napływu osób o niższych dochodach) lub większej dostępności i aktywności instytucji pomocy społecznej. W przypadku gmin turystycznych możliwy jest także efekt niestabilności dochodów i dużej wrażliwości na wahania koniunktury, co zwiększa zapotrzebowanie na wsparcie w okresach przejściowych. Analiza ekstremów wskazuje, że mimo spadków, najwyższe poziomy wskaźnika nadal koncentrują się w gminach o słabym potencjale rozwojowym, często o charakterze post-PGR-owskim, takich jak Brojce, Suchań, Tychowo czy Biały Bór. Oznacza to, że strukturalne uwarunkowania ubóstwa – związane z ograniczonym rynkiem pracy, niską mobilnością przestrzenną i słabą dostępnością usług – pozostają aktualne. Spadek liczby beneficjentów nie eliminuje tych problemów, lecz jedynie je modyfikuje.

Beneficjenci środowiskowej pomocy społecznej na 10 tys. ludności w gminach województwa zachodniopomorskiego

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

W ujęciu syntetycznym obserwowane zmiany wpisują się w szerszy proces transformacji systemu wsparcia społecznego – od modelu opartego na szerokim dostępie do świadczeń ku modelowi bardziej selektywnemu i powiązanemu z rynkiem pracy. Jednocześnie ujawniają one rosnącą dychotomię między obszarami dynamicznymi, gdzie spadek wskaźnika odzwierciedla realną poprawę sytuacji, a obszarami peryferyjnymi, gdzie jest on w dużej mierze efektem procesów demograficznych i instytucjonalnych. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do „ukrytej” marginalizacji części gmin, w których formalne wskaźniki poprawy nie będą przekładały się na rzeczywistą poprawę jakości życia mieszkańców.