Tomasz Augustyn
Relacja między wartością dodaną a zużyciem pośrednim najlepiej obrazuje efektywność i jakość rozwoju gospodarczego.
Zużycie pośrednie stanowi jeden z podstawowych mierników skali aktywności gospodarczej regionu. Odzwierciedla wartość dóbr i usług zużytych w procesie wytwarzania kolejnych produktów i usług, a tym samym obrazuje intensywność powiązań pomiędzy przedsiębiorstwami oraz wielkość bieżących nakładów niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej. W przeciwieństwie do wartości dodanej, która pokazuje efekt ekonomiczny procesu produkcyjnego, zużycie pośrednie informuje o skali przepływów materiałowych, energetycznych i usługowych zachodzących w gospodarce. Im bardziej rozwinięty jest przemysł, logistyka, przetwórstwo oraz działalność oparta na rozbudowanych łańcuchach dostaw, tym wyższa jest wartość zużycia pośredniego. Nie należy zatem interpretować wysokiego poziomu tego wskaźnika jako zjawiska negatywnego. Przeciwnie, najczęściej świadczy on o dużej skali działalności gospodarczej oraz wysokiej wartości produkcji, choć jednocześnie oznacza większą materiałochłonność i kosztochłonność procesów wytwórczych.
W latach 2020–2023 wartość zużycia pośredniego w Polsce wzrosła z 2,61 bln zł do 4,13 bln zł, czyli o blisko 58% (Główny Urząd Statystyczny podaje te dane jako ostatnie dostępne). Tak dynamiczna zmiana była efektem jednoczesnego oddziaływania kilku czynników. Po pierwsze, nastąpiło silne odbicie gospodarcze po okresie pandemii COVID-19, które zwiększyło skalę produkcji przemysłowej, handlu oraz usług. Lata 2021–2022 przyniosły bezprecedensowy wzrost cen surowców, energii, paliw oraz komponentów wykorzystywanych w procesach produkcyjnych, co automatycznie podniosło wartość zużycia pośredniego nawet przy niezmienionym wolumenie produkcji. Ponadto wojna w Ukrainie oraz zaburzenia światowych łańcuchów dostaw spowodowały dalszy wzrost kosztów zakupu materiałów i usług wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa. W konsekwencji wzrost zużycia pośredniego odzwierciedla zarówno zwiększenie aktywności gospodarczej, jak i silny efekt inflacyjny występujący po stronie kosztów produkcji.
Dynamika zużycia pośredniego w województwach w relacji rok do roku (w%, 2021-2023)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Najwyższe wartości zużycia pośredniego występują w regionach charakteryzujących się największą skalą działalności gospodarczej. Zdecydowanym liderem pozostaje województwo mazowieckie, gdzie w 2023 r. wartość wskaźnika osiągnęła 983,2 mld zł, co stanowi niemal jedną czwartą wartości krajowej. Wynika to z wyjątkowej koncentracji przedsiębiorstw, central korporacyjnych, sektora finansowego, logistyki, handlu hurtowego oraz zaawansowanych usług biznesowych zlokalizowanych w aglomeracji warszawskiej. Bardzo wysokie wartości odnotowują również województwa śląskie (503,0 mld zł), dolnośląskie (424,4 mld zł) oraz wielkopolskie (413,7 mld zł), których gospodarki opierają się na silnym przemyśle przetwórczym, rozbudowanych powiązaniach kooperacyjnych oraz wysokim poziomie uprzemysłowienia. Charakterystyczne jest również wysokie miejsce województwa małopolskiego, które w ostatnich latach znacząco zwiększa udział nowoczesnych usług, przemysłu wysokich technologii oraz działalności badawczo-rozwojowej, co przekłada się na rosnącą skalę zakupów dóbr i usług wykorzystywanych w procesach produkcyjnych. Na drugim biegunie znajdują się województwa o mniejszym potencjale gospodarczym, takie jak świętokrzyskie, lubuskie, opolskie czy warmińsko-mazurskie. Niższe wartości zużycia pośredniego nie oznaczają jednak niższej efektywności gospodarki, lecz przede wszystkim mniejszą skalę działalności przedsiębiorstw oraz niższy poziom koncentracji przemysłu. W regionach tych większy udział mają sektory o mniejszej materiałochłonności lub gospodarka oparta na mniejszych przedsiębiorstwach, których wartość produkcji jest znacznie niższa niż w największych województwach przemysłowych.
Na tym tle województwo zachodniopomorskie zajmuje pozycję zbliżoną do regionów średniej wielkości. Wartość zużycia pośredniego wzrosła z 84,8 mld zł w 2020 r. do 132,1 mld zł w 2023 r., co oznacza wzrost o blisko 56%. Dynamika ta jest niemal identyczna jak średnia krajowa, co świadczy o tym, że gospodarka regionu rozwijała się pod względem skali produkcji i kosztów pośrednich w tempie zbliżonym do całej Polski. Jednocześnie należy zauważyć, że po bardzo silnym wzroście w latach 2020–2022 nastąpiło niewielkie obniżenie wartości w 2023 r. (z 133,3 do 132,1 mld zł). Nie należy interpretować tego jako oznaki pogorszenia kondycji gospodarczej regionu. Znacznie bardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest ustabilizowanie cen surowców i energii po szoku inflacyjnym z 2022 r., a także spowolnienie gospodarcze obserwowane w całej Europie, które ograniczyło dynamikę produkcji przemysłowej.
Poziom zużycia pośredniego w województwie zachodniopomorskim dobrze odzwierciedla strukturę regionalnej gospodarki. Region nie należy do najbardziej uprzemysłowionych części kraju i nie posiada rozbudowanego sektora ciężkiego przemysłu, charakterystycznego dla województwa śląskiego czy dolnośląskiego. Znacznie większe znaczenie mają natomiast logistyka, gospodarka morska, transport, budownictwo, przetwórstwo spożywcze, przemysł drzewny, produkcja wyrobów metalowych, sektor meblarski oraz rozwijające się usługi. Taka struktura powoduje, że zużycie pośrednie jest relatywnie wysokie, lecz nie osiąga poziomu obserwowanego w regionach opartych na bardzo materiałochłonnym przemyśle ciężkim. Jednocześnie duży udział działalności logistycznej i transportowej oznacza znaczne zapotrzebowanie na paliwa, energię oraz usługi kooperacyjne, które podnoszą wartość zużycia pośredniego. Istotnym uwarunkowaniem pozostaje również położenie przygraniczne i morski charakter województwa. Znaczna część działalności gospodarczej opiera się na obsłudze przepływów towarowych, funkcjonowaniu portów morskich, przedsiębiorstw transportowych oraz obsłudze handlu międzynarodowego. Tego rodzaju działalność generuje rozbudowane relacje z dostawcami usług logistycznych, energetycznych, magazynowych i transportowych, co zwiększa wartość zużycia pośredniego, nawet jeśli sama wartość dodana pozostaje umiarkowana. Jednocześnie część dóbr i komponentów wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa regionu pochodzi spoza województwa, a często również spoza kraju. Oznacza to, że znaczna część wydatków ponoszonych przez przedsiębiorstwa zachodniopomorskie zasila gospodarki innych regionów i państw, co ogranicza skalę efektów mnożnikowych pozostających w gospodarce regionalnej.
Analizując dane należy pamiętać, że wysoka wartość zużycia pośredniego sama w sobie nie świadczy ani o wysokiej produktywności, ani o wysokiej konkurencyjności gospodarki. Kluczowe znaczenie ma relacja pomiędzy wartością produkcji, zużyciem pośrednim oraz wartością dodaną brutto. Region może bowiem osiągać bardzo wysokie zużycie pośrednie przy relatywnie niskiej wartości dodanej, jeżeli działalność gospodarcza opiera się przede wszystkim na przetwarzaniu komponentów zakupionych poza regionem lub na działalności logistycznej o stosunkowo niskiej marży. Z kolei gospodarki oparte na wiedzy, nowoczesnych usługach biznesowych czy działalności badawczo-rozwojowej często charakteryzują się niższym poziomem zużycia pośredniego przy znacznie wyższej wartości dodanej przypadającej na jednostkę produkcji. Potwierdzeniem tej zależności są dane dotyczące wartości dodanej brutto, która pokazuje rzeczywisty efekt ekonomiczny działalności gospodarczej po odjęciu zużycia pośredniego. Wartość dodana stanowi nowo wytworzoną wartość pozostającą w gospodarce i obejmuje wynagrodzenia pracowników, zyski przedsiębiorstw, amortyzację oraz podatki związane z produkcją. To właśnie ona jest podstawą obliczania produktu krajowego brutto i znacznie lepiej niż sama wartość produkcji czy zużycia pośredniego odzwierciedla rzeczywistą zdolność gospodarki do tworzenia dochodu i bogactwa.
W latach 2020–2023 wartość dodana brutto w Polsce wzrosła z 2,08 bln zł do 3,09 bln zł, czyli o około 48%. Dynamika ta była nieco niższa niż wzrost wartości zużycia pośredniego, które w tym samym okresie zwiększyło się o blisko 58%. Oznacza to, że znaczna część wzrostu wartości produkcji była konsekwencją rosnących kosztów materiałów, energii, paliw i usług wykorzystywanych w procesie produkcji. W latach wysokiej inflacji przedsiębiorstwa musiały ponosić coraz większe nakłady na bieżące funkcjonowanie, co powodowało, że tempo wzrostu kosztów pośrednich przewyższało tempo wzrostu nowo tworzonej wartości. Jest to zjawisko charakterystyczne dla okresów silnych zaburzeń cenowych i nie oznacza automatycznie pogorszenia produktywności gospodarki, lecz wskazuje, że coraz większa część wartości produkcji była przeznaczana na pokrycie kosztów działalności.
Na tym tle województwo zachodniopomorskie prezentuje relatywnie korzystny obraz. Wartość dodana brutto wzrosła z 76,8 mld zł w 2020 r. do 109,6 mld zł w 2023 r., a więc o około 43%. Dynamika ta była nieco niższa od średniej krajowej, jednak należy ją interpretować łącznie z charakterem gospodarki regionu. Zachodniopomorskie nie należy do województw opartych na najbardziej materiałochłonnych gałęziach przemysłu, lecz rozwija się przede wszystkim dzięki logistyce, gospodarce morskiej, usługom, przetwórstwu spożywczemu, sektorowi drzewno-meblarskiemu oraz działalności transportowej. Są to sektory, w których znaczną część kosztów stanowią usługi zewnętrzne, energia i paliwa, a więc elementy szczególnie podatne na wzrost cen obserwowany po 2021 r.
Porównanie wartości dodanej brutto z poziomem zużycia pośredniego pozwala lepiej zrozumieć strukturę gospodarki regionu. W 2023 r. wartość dodana brutto w województwie zachodniopomorskim odpowiadała około 83% wartości zużycia pośredniego. Oznacza to, że na każde 100 zł wydatkowane na dobra i usługi wykorzystywane w procesie produkcji przedsiębiorstwa wytwarzały około 83 zł nowej wartości ekonomicznej. W skali kraju relacja ta wynosiła około 75%, co wskazuje, że gospodarka zachodniopomorska cechuje się nieco korzystniejszą proporcją pomiędzy nakładami pośrednimi a efektem ekonomicznym niż przeciętnie w Polsce. Nie oznacza to wyższej produktywności wszystkich przedsiębiorstw, lecz sugeruje, że struktura regionalnej gospodarki jest relatywnie mniej materiałochłonna niż w województwach zdominowanych przez ciężki przemysł, hutnictwo, przemysł chemiczny czy wysokoenergetyczne gałęzie produkcji.
Dobrze ilustruje to porównanie z województwem śląskim. Wartość dodana brutto wzrosła tam z 242,2 mld zł do 365,8 mld zł, jednak równocześnie region charakteryzuje się jedną z najwyższych wartości zużycia pośredniego w kraju. Jest to konsekwencja dominacji przemysłu ciężkiego, motoryzacyjnego, metalowego i energetycznego, których funkcjonowanie wymaga ogromnych nakładów materiałowych i energetycznych. W takich gospodarkach zarówno wartość produkcji, jak i wartość dodana osiągają bardzo wysokie poziomy, jednak odbywa się to przy znacznie większej kosztochłonności procesów wytwórczych. Zachodniopomorskie reprezentuje odmienny model rozwoju – oparty na większym udziale usług, logistyki i działalności wykorzystującej położenie geograficzne regionu. Dzięki temu relacja pomiędzy wartością dodaną a zużyciem pośrednim pozostaje korzystniejsza, mimo zdecydowanie mniejszej skali całej gospodarki.
Z punktu widzenia polityki rozwoju regionalnego szczególnie istotny jest fakt, że dalszy wzrost wartości dodanej nie powinien być osiągany wyłącznie poprzez zwiększanie skali produkcji. Znacznie większe znaczenie będzie miało podnoszenie produktywności przedsiębiorstw, rozwój działalności wiedzochłonnych oraz zwiększanie udziału sektorów generujących wysoką wartość ekonomiczną przy relatywnie niższym zużyciu materiałów, energii i komponentów. Dotyczy to przede wszystkim gospodarki cyfrowej, usług biznesowych, nowoczesnej logistyki, przemysłów offshore, automatyzacji procesów produkcyjnych oraz działalności badawczo-rozwojowej. To właśnie wzrost wartości dodanej przy umiarkowanym wzroście zużycia pośredniego stanowi jeden z najważniejszych wskaźników świadczących o przechodzeniu gospodarki regionu od modelu ekstensywnego do modelu opartego na wysokiej produktywności i większej konkurencyjności.
Z perspektywy województwa zachodniopomorskiego dane wskazują, że dalszy wzrost konkurencyjności gospodarki nie powinien opierać się wyłącznie na zwiększaniu skali produkcji i związanych z nią nakładów pośrednich. Znacznie większe znaczenie będzie miało zwiększanie udziału działalności generującej wysoką wartość dodaną przy relatywnie niższym zużyciu materiałów i energii. Dotyczy to przede wszystkim rozwoju przemysłów zaawansowanych technologicznie, usług biznesowych, sektora offshore, gospodarki cyfrowej, działalności badawczo-rozwojowej oraz nowoczesnej logistyki wykorzystującej rozwiązania automatyzacyjne i cyfrowe. Ostatecznie to nie sama wartość zużycia pośredniego decyduje o sile gospodarki regionu, lecz zdolność do przekształcania ponoszonych nakładów w możliwie wysoką wartość dodaną, dochody przedsiębiorstw i mieszkańców oraz trwały wzrost produktywności.
