Tomasz Augustyn

Uderzając w uczelnie regionalne i niepubliczne grozi on pogłębieniem nierówności rozwojowych i wymaga pilnego wzmocnienia polityk jakości i wiarygodności instytucjonalnej.

Trwająca erupcja materiałów ujawniających patologie w systemie szkolnictwa wyższego nie jest już wyłącznie problemem wizerunkowym poszczególnych uczelni czy kompromitacją konkretnych środowisk. Coraz wyraźniej staje się zjawiskiem systemowym, które podważa społeczne zaufanie do całego uniwersum akademickiego jako przestrzeni produkcji wiedzy, reprodukcji elit i przygotowywania kadr dla państwa oraz gospodarki. W centrum debaty znajdują się dziś zjawiska wcześniej marginalizowane lub traktowane jako incydentalne: bezwzględna konkurencja o studenta wynikająca z niżu demograficznego, obniżanie wymagań dydaktycznych, instrumentalizacja procesu kształcenia, fikcyjność części procedur jakościowych, a w skrajnych przypadkach – faktyczne sprzedawanie dyplomów, certyfikatów i tytułów w miejsce realnego przekazywania kompetencji. Szczególnie destrukcyjny charakter ma przy tym kompromitacja części elit politycznych, administracyjnych i gospodarczych jako beneficjentów uproszczonych ścieżek zdobywania wykształcenia. Problem przestaje bowiem dotyczyć wyłącznie jakości kształcenia, a zaczyna dotykać samej legitymizacji mechanizmów awansu społecznego i profesjonalnego. Dyplom, który przez dekady stanowił symbol kompetencji, dyscypliny intelektualnej i kapitału kulturowego, coraz częściej bywa społecznie interpretowany jako produkt możliwy do pozyskania dzięki zasobom finansowym, relacjom lub uczestnictwu w zdegradowanym systemie instytucjonalnym.

Sytuację dodatkowo komplikuje gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji i brak wypracowanych standardów dotyczących jej obecności w procesie kształcenia. Uczelnie funkcjonują dziś pomiędzy dwoma skrajnymi logikami. Z jednej strony próbują ograniczać wykorzystanie narzędzi AI przez studentów, traktując je jako zagrożenie dla samodzielności pracy i wiarygodności procesu oceniania. Z drugiej – rynek pracy oraz sama dynamika przemian technologicznych wymuszają jak najszybsze włączanie kompetencji związanych z AI do programów studiów, metod dydaktycznych i modeli organizacji pracy akademickiej. Powstaje zatem fundamentalne napięcie: szkolnictwo wyższe musi jednocześnie chronić integralność procesu kształcenia i adaptować się do rzeczywistości, w której umiejętność korzystania ze sztucznej inteligencji staje się podstawową kompetencją cywilizacyjną. Problem polega na tym, że znaczna część instytucji akademickich wchodzi w tę transformację osłabiona organizacyjnie, kadrowo i reputacyjnie. W efekcie AI może stać się nie narzędziem modernizacji, lecz kolejnym katalizatorem kryzysu jakości, jeśli zostanie wykorzystana do dalszego upraszczania procesów dydaktycznych i pozorowania efektów uczenia się.

Nie wiadomo jeszcze, w którą stronę rozwinie się społeczna refleksja nad obecnym kryzysem szkolnictwa wyższego, ponieważ mamy do czynienia nie tylko z serią kompromitujących incydentów, lecz z głębszym pęknięciem w społecznym rozumieniu funkcji edukacji akademickiej. Ujawniane patologie nie są odbierane wyłącznie jako problem proceduralny czy kwestia naruszenia standardów przez poszczególne instytucje. Coraz częściej interpretowane są jako dowód erozji samej idei uniwersytetu – jako instytucji produkującej wiedzę, selekcjonującej kompetencje i legitymizującej elity społeczne. W tym sensie kryzys ma charakter nie tylko organizacyjny, ale również symboliczny i polityczny. Dotyka bowiem podstawowego społecznego kontraktu, zgodnie z którym wyższe wykształcenie miało być rezultatem rzeczywistego wysiłku intelektualnego, a dyplom miał stanowić wiarygodny sygnał kompetencji. Jeżeli społeczne przekonanie o autentyczności tego mechanizmu zaczyna się rozpadać, podważona zostaje nie tylko reputacja konkretnych uczelni, ale także zaufanie do procesów rekrutacji elit administracyjnych, eksperckich czy politycznych.

W takich warunkach reakcja społeczna może przyjąć dwa zasadniczo odmienne kierunki. Pierwszy oznaczałby próbę głębokiej reformy systemowej, obejmującej nie tylko zaostrzenie kontroli jakości, ale także ponowne zdefiniowanie misji szkolnictwa wyższego w warunkach kryzysu demograficznego, masowości edukacji i transformacji technologicznej. Taki scenariusz wymagałby jednak wysokiego poziomu dojrzałości debaty publicznej, zdolności do rozróżniania problemów strukturalnych od jednostkowych patologii oraz gotowości do podjęcia trudnych decyzji politycznych dotyczących finansowania, organizacji i hierarchizacji systemu akademickiego. Drugi scenariusz – i zarazem bardziej prawdopodobny w warunkach logiki medialnej – opierałby się na emocjonalnym poszukiwaniu winnych, uproszczonych narracjach oraz selektywnym piętnowaniu tych segmentów systemu, które posiadają najmniejszą zdolność do obrony własnego wizerunku. W takim układzie debata publiczna może zostać zdominowana przez atrakcyjne medialnie figury „fabryk dyplomów”, „kupowania wykształcenia” czy „pseudouczelni”, bez rzeczywistego namysłu nad systemowymi źródłami kryzysu. Istnieje przy tym poważne ryzyko, że głównym obiektem społecznego odium nie staną się najbardziej wpływowe ośrodki akademickie, lecz uczelnie działające w mniejszych miastach oraz sektor uczelni niepublicznych jako całość. Mechanizm ten byłby zarówno politycznie wygodny, jak i komunikacyjnie prosty. Duże, prestiżowe uniwersytety dysponują bowiem znaczącym kapitałem symbolicznym, rozbudowanymi sieciami wpływu, obecnością w mediach, relacjami z elitami politycznymi i eksperckimi oraz wysoką zdolnością do zarządzania kryzysowego. Potrafią narzucać interpretacje rzeczywistości, neutralizować reputacyjne skutki skandali i przedstawiać pojedyncze przypadki jako odstępstwa od generalnie zdrowego modelu instytucjonalnego. Uczelnie peryferyjne takich zasobów nie posiadają. Znacznie łatwiej wpisać je w uproszczoną narrację o instytucjach niskiej jakości, funkcjonujących wyłącznie dzięki sprzedaży dyplomów i wykorzystywaniu aspiracji edukacyjnych mieszkańców regionów słabiej rozwiniętych. Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Patologie nie są wyłączną domeną uczelni prywatnych ani małych ośrodków akademickich, lecz efektem długotrwałych procesów systemowych: umasowienia edukacji, parametryzacji nauki, konkurencji o studenta, chronicznego niedofinansowania części instytucji oraz podporządkowania logiki akademickiej mechanizmom quasi-rynkowym.

Uproszczone przeniesienie odpowiedzialności na „peryferyjne” segmenty systemu mogłoby mieć jednak bardzo poważne konsekwencje rozwojowe. Uczelnie funkcjonujące poza największymi metropoliami pełnią bowiem funkcje dalece wykraczające poza samo kształcenie studentów. W wielu regionach są one kluczowymi elementami infrastruktury rozwojowej, porównywalnymi znaczeniem do instytucji transportowych czy administracyjnych. Stabilizują lokalne rynki pracy, generują miejsca zatrudnienia dla wysoko wykwalifikowanych kadr, tworzą zaplecze eksperckie dla samorządów i przedsiębiorstw, podtrzymują aktywność kulturalną oraz wzmacniają aspiracje edukacyjne lokalnych społeczności. Są również jednym z najważniejszych mechanizmów reprodukcji lokalnych elit – administracyjnych, gospodarczych, społecznych i kulturowych. Ich degradacja reputacyjna mogłaby uruchomić procesy o charakterze samonapędzającym: odpływ najlepszych studentów do największych metropolii, trudności w pozyskiwaniu kadry akademickiej, osłabienie relacji z biznesem i samorządem, spadek zainteresowania inwestycjami opartymi na wiedzy oraz dalsze ograniczanie potencjału rozwojowego regionów.

W szerszej perspektywie oznaczałoby to przyspieszenie procesu koncentracji kapitału ludzkiego i instytucjonalnego w kilku dominujących ośrodkach akademickich kraju. Polska już dziś doświadcza silnej polaryzacji rozwojowej pomiędzy największymi metropoliami a miastami średnimi i peryferyjnymi. Osłabienie lokalnych uczelni mogłoby ten proces radykalnie pogłębić. Mniejsze miasta traciłyby zdolność do utrzymywania funkcji metropolitalnych, przyciągania młodych ludzi oraz budowania własnych ekosystemów innowacji. W praktyce oznaczałoby to nie tylko dalszy odpływ młodych mieszkańców, ale również erozję lokalnych klas średnich, ograniczenie dynamiki przedsiębiorczości i osłabienie zdolności regionów do uczestnictwa w gospodarce opartej na wiedzy. Uczelnia w mieście regionalnym nie jest bowiem wyłącznie instytucją edukacyjną. Jest również symbolem aspiracji modernizacyjnych i dowodem uczestnictwa danego ośrodka w krajowym obiegu wiedzy, kompetencji i prestiżu. Jej degradacja może prowadzić do głębokich skutków psychologicznych i społecznych, wzmacniających poczucie peryferyzacji i marginalizacji. W tej sytuacji na poziomie regionalnym konieczne staje się strategiczne myślenie wykraczające poza doraźną obronę wizerunkową uczelni.

Kluczowym wyzwaniem staje się odbudowa i wzmacnianie wiarygodności akademickiej jako dobra publicznego o znaczeniu rozwojowym. Oznacza to odejście od logiki defensywnej – polegającej na reagowaniu na kolejne kryzysy medialne – na rzecz aktywnej polityki jakościowej i reputacyjnej. Regiony oraz uczelnie będą musiały nauczyć się funkcjonować w warunkach znacznie bardziej wymagającej społecznej kontroli, rosnącego sceptycyzmu wobec formalnych kwalifikacji oraz coraz silniejszej konkurencji o zaufanie. Możliwe, że w nadchodzących latach podstawowym zasobem konkurencyjnym uczelni nie będzie już liczba studentów, atrakcyjność marketingowa oferty ani nawet szeroko rozumiana dostępność kształcenia, lecz reputacja oparta na transparentności, rzetelności procedur, wiarygodności procesu oceniania i zdolności do egzekwowania standardów akademickich. To oznacza konieczność zasadniczej zmiany filozofii zarządzania szkolnictwem wyższym. Dotychczasowy model, skoncentrowany przede wszystkim na maksymalizacji naborów i utrzymywaniu finansowej stabilności instytucji w warunkach niżu demograficznego, może okazać się niewystarczający. W jego miejsce konieczne może być budowanie modelu opartego na jakości instytucjonalnej i społecznej odpowiedzialności. Regiony mogłyby odgrywać w tym procesie aktywną rolę poprzez tworzenie regionalnych standardów jakości, wspieranie niezależnych mechanizmów audytu i certyfikacji, rozwijanie platform współpracy pomiędzy uczelniami a otoczeniem społeczno-gospodarczym oraz wzmacnianie kultury transparentności. Szczególnie istotne byłoby budowanie trwałych relacji pomiędzy uczelniami, samorządami, przedsiębiorstwami i organizacjami społecznymi, które umożliwiałyby społeczną weryfikację jakości kształcenia poprzez praktyczne efekty funkcjonowania absolwentów na rynku pracy i w życiu publicznym.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera także kwestia transformacji cyfrowej i sztucznej inteligencji. Kryzys zaufania wobec szkolnictwa wyższego rozgrywa się równolegle z rewolucją technologiczną, która fundamentalnie zmienia charakter pracy intelektualnej. To dodatkowo komplikuje sytuację uczelni, ponieważ muszą one jednocześnie bronić wiarygodności procesu kształcenia i dostosowywać się do świata, w którym kompetencje związane z AI stają się podstawowym warunkiem konkurencyjności gospodarczej. Regiony, które zdołają połączyć wysokie standardy jakości akademickiej z nowoczesnym modelem kształcenia kompetencji cyfrowych, mogą paradoksalnie wykorzystać obecny kryzys jako impuls modernizacyjny. Warunkiem jest jednak odejście od logiki pozorowanej innowacyjności i marketingowego eksponowania „nowoczesnych kierunków” bez realnego zaplecza kompetencyjnego. Społeczne zaufanie będzie bowiem coraz silniej uzależnione od zdolności instytucji do udowodnienia, że oferowane kwalifikacje mają rzeczywistą wartość poznawczą i zawodową.

Obecny moment może więc stać się punktem zwrotnym dla całego systemu szkolnictwa wyższego. Kryzys nie musi prowadzić wyłącznie do degradacji i utraty zaufania. Może również wymusić wykształcenie nowego modelu konkurencji instytucjonalnej, w którym centralnym zasobem stanie się wiarygodność. W takim układzie przewagę osiągałyby niekoniecznie największe czy najbardziej agresywne marketingowo uczelnie, lecz te, które potrafią skutecznie łączyć jakość kształcenia, przejrzystość procedur, odpowiedzialność społeczną i zdolność adaptacji do zmian technologicznych. Z perspektywy rozwoju regionalnego byłaby to zmiana fundamentalna, ponieważ otwierałaby możliwość budowania pozycji konkurencyjnej również przez mniejsze ośrodki akademickie – pod warunkiem, że uczynią z wiarygodności instytucjonalnej swój najważniejszy kapitał strategiczny. W perspektywie długoterminowej stawką nie jest wyłącznie przyszłość konkretnych uczelni, lecz zdolność państwa i regionów do utrzymania społecznego zaufania wobec instytucji produkujących wiedzę i kompetencje. Jeżeli szkolnictwo wyższe utraci status przestrzeni wiarygodnego potwierdzania kwalifikacji oraz formowania elit, konsekwencje wykraczać będą daleko poza sektor edukacji. Obejmą one rynek pracy, administrację publiczną, jakość zarządzania, innowacyjność gospodarki i spójność społeczną. Dlatego obecny moment powinien zostać potraktowany nie jako przejściowy kryzys wizerunkowy, ale jako punkt krytyczny wymagający głębokiej refleksji nad modelem funkcjonowania akademii w warunkach presji demograficznej, technologicznej i cywilizacyjnej.