Tomasz Augustyn
Wraz z rozwojem energetyki morskiej i nowych gałęzi wytwórczości gospodarczy środek ciężkości Polski może stopniowo przesuwać się w kierunku wybrzeża, w tym województwa zachodniopomorskiego.
W strukturze finalnego zużycia energii w przemyśle przetwórczym w Polsce pomiędzy 2014 a 2024 r. widoczne są procesy, które dobrze odzwierciedlają kierunek transformacji polskiego przemysłu, a w szczególności mają istotne znaczenie dla województwa zachodniopomorskiego i całego pasa nadmorskiego, gdzie w najbliższych dekadach nastąpi przesunięcie punktu ciężkości krajowej energetyki z obszarów węglowych na obszary związane z energetyką morską i nowymi technologiami energetycznymi. Dane wskazują przede wszystkim na stopniowy spadek znaczenia najbardziej energochłonnych gałęzi przemysłu ciężkiego. Udział hutnictwa w zużyciu energii obniżył się z 13,1% do 9,7%, a przemysłu chemicznego z 20,2% do 18,4%. Jednocześnie wzrósł udział sektorów opartych bardziej na przetwórstwie surowców biologicznych i produkcji dóbr konsumpcyjnych – przemysłu spożywczego (z 14,0% do 17,0%) oraz drzewnego (z 6,2% do 7,7%). Stabilny pozostaje udział przemysłu mineralnego (około 20%), natomiast umiarkowanie rośnie znaczenie produkcji środków transportu.
Struktura działowa finalnego zużycia energii w przemyśle przetwórczym
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Z perspektywy województwa zachodniopomorskiego struktura ta jest szczególnie interesująca, ponieważ region już obecnie wykazuje profil gospodarczy bliższy sektorom zwiększającym swój udział w zużyciu energii niż gałęziom tracącym znaczenie. Zachodniopomorskie nie posiada dużych centrów hutniczych ani chemicznych porównywalnych z Górnym Śląskiem, Małopolską czy częścią województwa opolskiego. Znacznie większą rolę odgrywają natomiast przemysł spożywczy, drzewny, przetwórstwo rolno-spożywcze, produkcja materiałów budowlanych oraz działalności związane z gospodarką morską. Oznacza to, że strukturalne zmiany widoczne w danych są w dużej mierze zgodne z istniejącymi przewagami regionu. W kontekście transformacji energetycznej szczególne znaczenie ma wzrost udziału sektora środków transportu oraz utrzymująca się wysoka pozycja przemysłu mineralnego. Rozwój morskiej energetyki wiatrowej na Bałtyku będzie generował popyt na konstrukcje stalowe, elementy infrastruktury portowej, komponenty transportowe, prefabrykaty betonowe oraz szeroko rozumiane zaplecze logistyczne. W efekcie część wzrostu zapotrzebowania na energię może być w przyszłości związana nie z klasycznym przemysłem ciężkim, lecz z produkcją komponentów dla sektora energetycznego. Szczecin, Świnoujście i porty środkowego wybrzeża stają się naturalnymi lokalizacjami dla takich działalności, co oznacza, że energia elektryczna produkowana przez farmy wiatrowe na Bałtyku będzie konsumowana coraz bliżej miejsca wytwarzania.
Przedstawiona struktura wskazuje również na stopniowe przechodzenie od modelu gospodarki opartej na energochłonnym przetwarzaniu surowców do modelu, w którym większe znaczenie mają sektory średniotechnologiczne i przetwórstwo wyspecjalizowane. Dla wybrzeża oznacza to potencjalne przesunięcie funkcji z obszaru peryferyjnego odbiorcy energii do roli jednego z głównych krajowych centrów jej produkcji i częściowo również konsumpcji przemysłowej. Wraz z rozwojem offshore, magazynowania energii, produkcji zielonego wodoru oraz zaplecza serwisowego dla energetyki morskiej można oczekiwać pojawienia się nowych energochłonnych procesów przemysłowych lokalizowanych właśnie na wybrzeżu.
Dane sugerują więc, że obecna transformacja struktury zużycia energii w przemyśle tworzy korzystne warunki dla wzrostu znaczenia województwa zachodniopomorskiego w krajowym systemie gospodarczym. Spadek udziału tradycyjnych sektorów ciężkich zmniejsza przewagę historycznych regionów przemysłowych, natomiast rozwój sektorów związanych z logistyką, przetwórstwem surowców odnawialnych, produkcją komponentów transportowych i energetycznych zwiększa atrakcyjność obszarów nadmorskich. W efekcie przesunięcie punktu ciężkości wytwórstwa energii na Bałtyk może zostać w kolejnych latach uzupełnione przez równoległe przesunięcie części energochłonnej aktywności przemysłowej na wybrzeże, co prowadziłoby do powstania nowego pasa rozwoju przemysłowo-energetycznego rozciągającego się od Szczecina po Trójmiasto.
Co więcej, znaczenie wybrzeża w nowym modelu energetycznym nie musi wynikać wyłącznie z koncentracji wielkoskalowych źródeł wytwórczych, takich jak morskie farmy wiatrowe. Coraz większą rolę może odgrywać przedsiębiorczość regionu, zdolność do szybkiego wdrażania nowych rozwiązań oraz rozwój rozproszonej produkcji i magazynowania energii. W praktyce oznacza to przejście od modelu, w którym energia była dostarczana z kilku dużych elektrowni do biernych odbiorców, do systemu, w którym przedsiębiorstwa stają się jednocześnie producentami, konsumentami i magazynami energii. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy polski system elektroenergetyczny znajduje się w okresie przejściowym. Wysokie ceny energii są po części konsekwencją konieczności równoczesnego utrzymywania kosztownych źródeł konwencjonalnych, które stabilizują rosnący udział tańszych, lecz zależnych od warunków pogodowych odnawialnych źródeł energii. W takich warunkach kluczowego znaczenia nabierają magazyny energii, pozwalające przechowywać nadwyżki produkcji w okresach wysokiej generacji i wykorzystywać je w czasie szczytowego zapotrzebowania. Chociaż obecnie stanowią one jeszcze raczej narzędzie wspierające transformację niż jej ostateczne rozwiązanie, skala realizowanych inwestycji pokazuje kierunek zmian. Powstają projekty o pojemnościach liczonych już w gigawatogodzinach, zdolne do bilansowania lokalnych systemów energetycznych i zwiększania elastyczności całej gospodarki.
Dla województwa zachodniopomorskiego może to oznaczać szczególną przewagę konkurencyjną. Region dysponuje znacznymi zasobami terenów inwestycyjnych, korzystnymi warunkami dla energetyki wiatrowej i fotowoltaicznej oraz rozwijającą się infrastrukturą energetyczną powiązaną z sektorem offshore. Jednocześnie obniżenie progu wejścia do produkcji energii sprawia, że coraz więcej przedsiębiorców traktuje ją jako naturalne rozszerzenie swojej działalności gospodarczej. Własne źródła energii przestają być domeną wyspecjalizowanych firm energetycznych. Wytwarzaniem energii zainteresowane są przedsiębiorstwa produkcyjne, sektor logistyczny, gospodarstwa rolne czy zakłady przetwórstwa spożywczego, które dostrzegają potencjał inwestycji w fotowoltaikę, biogazownie lub instalacje do produkcji biometanu. Coraz częściej energia staje się dodatkową linią biznesową, wzmacniającą odporność przedsiębiorstwa na zmienność cen rynkowych. Tendencja ta może mieć szczególne znaczenie dla struktury gospodarczej Pomorza Zachodniego, gdzie silną pozycję posiadają właśnie branże zwiększające swój udział w krajowym zużyciu energii – przemysł spożywczy, drzewny, przetwórstwo surowców biologicznych czy działalności związane z gospodarką morską. Rozwój własnych źródeł energii i magazynów może poprawiać konkurencyjność tych sektorów, ograniczać koszty działalności oraz zwiększać bezpieczeństwo funkcjonowania zakładów produkcyjnych.
W praktyce coraz częściej o rozwoju przedsiębiorstwa decyduje nie tylko dostęp do rynku czy wykwalifikowanej kadry, ale również możliwość zapewnienia odpowiedniej mocy energetycznej. W wielu częściach kraju ograniczenia sieciowe stają się barierą inwestycyjną. Zdarzają się sytuacje, w których zakłady przemysłowe nie uzyskują zgody na zwiększenie mocy przyłączeniowej pomimo sąsiedztwa głównych linii przesyłowych. W takich przypadkach własne instalacje OZE połączone z magazynami energii stają się nie tyle wyborem, ile warunkiem dalszego rozwoju. Przedsiębiorstwo produkujące i magazynujące część energii na własne potrzeby nie tylko zwiększa swoją niezależność, ale również odciąża system elektroenergetyczny poprzez ograniczenie poboru energii w godzinach największego obciążenia.
Z punktu widzenia przyszłości regionu oznacza to możliwość wykształcenia nowego modelu przewagi konkurencyjnej. Wybrzeże może stać się nie tylko miejscem lokalizacji nowych mocy wytwórczych, ale także laboratorium nowoczesnej energetyki rozproszonej, łączącej odnawialne źródła energii, magazyny energii, inteligentne zarządzanie popytem oraz lokalne systemy bilansowania. Taki model sprzyja powstawaniu nowych sektorów gospodarki, zwiększa atrakcyjność inwestycyjną regionu i wzmacnia odporność przedsiębiorstw na przyszłe wahania cen energii. W efekcie rozwój energetyki na wybrzeżu może przynieść znacznie szersze korzyści niż sama produkcja energii – może stać się impulsem do budowy bardziej innowacyjnej, zdecentralizowanej i konkurencyjnej gospodarki regionalnej.
