Tomasz Augustyn
W dłuższej perspektywie innowacyjność przekłada się to na ogólną dynamikę rozwojową i jakość życia. Widać to także po kondycji polskich regionów.
Wynalazki i wzory użytkowe są odrębnymi przedmiotami ochrony własności przemysłowej. Zgodnie z ustawą Prawo własności przemysłowej na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania, Urząd Patentowy RP udziela patentów, których czas trwania wynosi 20 lat od daty zgłoszenia. Wzorem użytkowym jest nowe i nadające się do przemysłowego zastosowania rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu lub budowy przedmiotu o trwałej postaci albo przedmiotu składającego się ze związanych ze sobą funkcjonalnie części o trwałej postaci. Na wzory użytkowe udzielane są prawa ochronne, których czas trwania wynosi 10 lat od daty zgłoszenia.
W roku 2024 – ostatnim objętym raportem Urzędu Patentowego – w Polsce miały miejsce 3363 zgłoszenia wynalazków dokonane przez podmioty krajowe i 90 przez podmioty zagraniczne, a także 580 zgłoszeń wzorów użytkowych dokonane przez podmioty krajowe i 42 przez zagraniczne. Zgłoszenia pochodziły w zdecydowanej większości od szkół wyższych (42,38%), ich ważnym źródłem były też podmioty sektora gospodarki (36,72%, czego blisko 2/3 zgłaszających to podmioty zatrudniające do 9 pracowników)). Instytuty badawcze zgłosiły w 2024 roku 5,43% wynalazków i worów użytkowych, a jednostki naukowe PAN – 2%. Spory udział w działalności innowacyjnej miały osoby fizyczne, ich zgłoszenie stanowiły 13,47% ogółu zgłoszonych wynalazków i wzorów użytkowych. Dane pokazują utrzymującą się silną koncentrację aktywności innowacyjnej w kilku największych i najbardziej uprzemysłowionych regionach kraju. Dominującą pozycję zajmuje województwo mazowieckie (720 wynalazków i 129 wzorów użytkowych), a następnie śląskie (439 i 78) oraz małopolskie (352 i 43). Są to regiony o wysokiej koncentracji ośrodków akademickich, instytutów badawczych, centrów badawczo-rozwojowych dużych przedsiębiorstw oraz zaplecza kapitałowego, co przekłada się na relatywnie wysoką zdolność do generowania i formalizowania innowacji w postaci ochrony własności przemysłowej. Na tym tle województwo zachodniopomorskie – z 142 zgłoszeniami wynalazków i zaledwie 10 wzorów użytkowych – plasuje się w dolnej części zestawienia. Liczba zgłoszeń wynalazków jest umiarkowana i lokuje region poniżej średnich wartości osiąganych przez województwa o porównywalnej wielkości gospodarki (np. pomorskie – 185, dolnośląskie – 239), natomiast szczególnie niska jest liczba wzorów użytkowych. Dysproporcja między wynalazkami a wzorami użytkowymi wskazuje na ograniczoną aktywność w zakresie ochrony rozwiązań o charakterze aplikacyjnym, inkrementalnym, typowych dla sektora MŚP i przemysłów przetwórczych.
Liczba zgłoszeń wynalazków i wzorów użytkowych dokonane przez podmioty krajowe (2024)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Urzędu Patentowego RP
Analiza udziałów poszczególnych województw w ogóle krajowych zgłoszeń wynalazków – dokonywanych zarówno w trybie krajowym, jak i międzynarodowym – w latach 2020–2024 potwierdza trwałą koncentrację potencjału innowacyjnego w kilku najsilniejszych ośrodkach oraz względną stabilność peryferyjnej pozycji części regionów. Jednocześnie widoczne są wyraźne wahania roczne, które wskazują na podatność systemu na zmiany koniunkturalne, przesunięcia inwestycyjne oraz fluktuacje aktywności dużych podmiotów.
Pozycję zdecydowanego lidera utrzymuje konsekwentnie województwo mazowieckie. Jego udział w krajowych zgłoszeniach wahał się od 16,71% w 2022 r. do 21,41% w 2024 r., przy czym ostatni rok analizowanego okresu przyniósł wyraźne wzmocnienie pozycji regionu. Oznacza to, że ponad jedna piąta wszystkich krajowych zgłoszeń wynalazków koncentruje się w jednym województwie. Jest to efekt kumulacji czynników strukturalnych: koncentracji uczelni i instytutów badawczych, central korporacyjnych, zaplecza finansowego oraz instytucji wsparcia innowacji. Warszawa i województwo mazowieckie pełni rolę rdzenia krajowego systemu innowacji, a jego rosnący udział w 2024 r. może świadczyć o dalszej centralizacji aktywności badawczo-rozwojowej.
Drugą grupę stanowią regiony o utrwalonej, wysokiej pozycji, lecz wyraźnie niższej niż mazowieckie. Śląskie utrzymuje udział w przedziale ok. 11–13%, z lekkim odbiciem w 2024 r. (13,05%). Małopolskie wykazuje stabilność w granicach 9–10,5%, co wskazuje na względnie trwałą bazę innowacyjną opartą na silnym zapleczu akademickim i sektorze nowych technologii. Za nimi podąża grupa regionów o dojrzałych, choć niekoniecznie dynamicznie rosnących ekosystemach innowacyjności. Wielkopolska oscyluje wokół poziomu 8%, z tendencją spadkową względem 2021 r.. Województwo lubelskie osiągnęło wyraźny pik w 2022 r. (10,12%), po czym jego udział spadł do 7,73% w 2024 r. Oba regiony wyróżniają się jednak tendencją do stabilizacji powyżej poziomu 7,5% udziału, ze stała przewagą nad grupą kolejną, osiągająca na przestrzeni lat 2020 – 2024 wartości w przedziale 3 – 7,5% udziału w ogóle zgłoszeń. W województwie dolnośląskim – po spadku do 5,45% w 2022 r. nastąpił skok do 9,50% w 2023 r., a następnie korekta do 7,11% w 2024 r. Takie zmienności mogą wynikać z cykliczności projektów B+R realizowanych przez duże podmioty lub z intensyfikacji zgłoszeń w określonych branżach w danym roku. Wskazuje to, że w części regionów udział w krajowej puli wynalazków jest silnie uzależniony od aktywności kilku kluczowych graczy, a nie od szerokiej, rozproszonej bazy innowacyjnej. Na tym tle województwo zachodniopomorskie pozostaje regionem o umiarkowanym, lecz niestabilnym udziale w krajowych zgłoszeniach. W latach 2020–2024 jego udział wahał się między 3,24% a 5,04%, przy czym najwyższą wartość odnotowano w 2022 r., a następnie nastąpił spadek i częściowe odbicie do 4,22% w 2024 r. W ujęciu strukturalnym oznacza to, że region generuje około jednej dwudziestej krajowych zgłoszeń wynalazków, co plasuje go poniżej regionów o zbliżonej wielkości gospodarki, takich jak pomorskie czy dolnośląskie. Trzeba wreszcie uwzględnić grupę regionów o niższym potencjale uczelni, które w omawianym okresie utrzymują udział w ogóle krajowych zgłoszeń wynalazków na poziomie poniżej 2,5% (województwo podlaskie, opolskie, świętokrzyskie, lubuskie, warmińsko – mazurskie).
Liczba zgłoszeń wynalazków i wzorów użytkowych dokonane przez podmioty krajowe (2020 – 2024)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Urzędu Patentowego RP
Przyczyn określonej i utrwalonej pozycji Pomorza Zachodniego w systemie innowacyjności wyrażającej się udziałem w ogóle zgłoszonych w Polsce wynalazków i wzorów użytkowych należy upatrywać w strukturze gospodarczej regionu. Region od lat charakteryzuje się relatywnie słabszym zapleczem przemysłowym w porównaniu z regionami o silnej tradycji przemysłu ciężkiego, maszynowego czy chemicznego. Gospodarka województwa opiera się w istotnym stopniu na sektorach usługowych, logistyce, gospodarce morskiej, turystyce oraz działalnościach o niższej intensywności B+R., o relatywnie niższym poziomie formalizowanej ochrony patentowej. Wahania udziału w latach 2020–2024 mogą świadczyć o braku stabilnej, szerokiej podstawy podmiotów systematycznie zgłaszających wynalazki – niewielkie zmiany aktywności kilku jednostek badawczych lub przedsiębiorstw mogą istotnie wpływać na roczny wynik regionu. Niska liczba wzorów użytkowych może świadczyć o słabym zakorzenieniu kultury ochrony własności przemysłowej w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw, które często wdrażają innowacje procesowe i produktowe bez formalnego zabezpieczania ich prawnego.
O ile w regionie funkcjonują uczelnie i jednostki badawcze, to ich powiązania z biznesem oraz skala komercjalizacji wyników badań pozostają ograniczone. Istotnym czynnikiem jest także relatywnie niski poziom nakładów na działalność badawczo-rozwojową w przeliczeniu na PKB regionu oraz mniejsza liczba dużych przedsiębiorstw przemysłowych prowadzących własne działy R&D. W regionach takich jak mazowieckie czy śląskie koncentracja kapitału, kadr inżynierskich i zaplecza technologicznego generuje efekt skali oraz sieciowe efekty współpracy między nauką a biznesem. W województwie zachodniopomorskim takie ekosystemy innowacji są słabiej rozwinięte i bardziej rozproszone, co utrudnia systematyczne generowanie zgłoszeń patentowych. Konsekwencje tej sytuacji mają charakter zarówno gospodarczy, jak i strategiczny. Niska aktywność w zakresie ochrony własności przemysłowej oznacza ograniczoną zdolność regionu do budowania trwałych przewag konkurencyjnych opartych na wiedzy i technologii. Brak silnego portfela patentowego osłabia atrakcyjność inwestycyjną w segmentach zaawansowanych technologii, a także zmniejsza potencjał tworzenia wysokopłatnych miejsc pracy w sektorach high-tech. W dłuższej perspektywie może to utrwalać peryferyjny charakter gospodarki regionu w krajowym systemie innowacji.
Relatywnie niski i niestabilny udział Pomorza Zachodniego w krajowych zgłoszeniach oznacza ograniczony wpływ regionu na kształt krajowego portfela technologicznego. Po drugie, utrzymująca się koncentracja innowacyjności w kilku wiodących województwach pogłębia polaryzację przestrzenną systemu innowacji. Regiony takie jak zachodniopomorskie funkcjonują w nim raczej jako odbiorcy i adaptatorzy technologii niż ich główni twórcy. Po trzecie, brak trwałego trendu wzrostowego ogranicza możliwości budowania silnej marki regionu jako ośrodka zaawansowanych technologii, co ma znaczenie w kontekście przyciągania inwestycji zewnętrznych. Jednocześnie należy zauważyć, że udział na poziomie 4–5% nie jest marginalny w sensie absolutnym – świadczy o istnieniu realnego potencjału innowacyjnego. Kluczowym wyzwaniem jest jego stabilizacja i systemowe wzmocnienie. Oznacza to potrzebę budowy trwałych powiązań między uczelniami a biznesem, zwiększenia nakładów na B+R w sektorze przedsiębiorstw oraz profesjonalizacji procesów zarządzania własnością intelektualną. W kontekście strategicznych specjalizacji regionu – gospodarki morskiej, energetyki odnawialnej, technologii portowych – wzrost udziału w krajowych zgłoszeniach mógłby stać się jednym z mierników rzeczywistego awansu technologicznego. Z punktu widzenia polityki rozwoju regionalnego dane te wskazują na potrzebę wzmocnienia instrumentów wspierających transfer technologii, tworzenie konsorcjów badawczo-przemysłowych oraz profesjonalizację zarządzania własnością intelektualną w przedsiębiorstwach. Szczególne znaczenie powinno mieć wsparcie dla MŚP w zakresie zgłaszania wzorów użytkowych i patentów, gdyż to w tym segmencie widoczna jest największa luka. W kontekście specyfiki zachodniopomorskiego – regionu o silnym powiązaniu z gospodarką morską, logistyką i transformacją energetyczną – istnieje potencjał do rozwijania specjalizacji w obszarach takich jak technologie offshore, zielona energetyka czy nowoczesne rozwiązania portowe. Warunkiem jest jednak przełożenie tych aktywności na formalnie chronione rozwiązania technologiczne.
Dane prezentowane przez Urząd Patentowy potwierdzają utrzymującą się polaryzację innowacyjną kraju. Liderzy umacniają swoją pozycję, regiony średnie wykazują zmienność zależną od aktywności kluczowych podmiotów, a województwa peryferyjne – w tym zachodniopomorskie – pozostają w strefie umiarkowanego, lecz niestabilnego udziału. Województwo zachodniopomorskie nie znajduje się w grupie regionów wiodących pod względem aktywności patentowej, a szczególnie słabo wypada w zakresie wzorów użytkowych. Bez wzmocnienia regionalnego ekosystemu innowacji, zwiększenia nakładów na B+R oraz budowy trwałych powiązań między nauką a biznesem trudno będzie odwrócić tę tendencję i zwiększyć udział regionu w krajowym systemie tworzenia i ochrony nowych rozwiązań technicznych. Uzasadniona jest teza, że w dłuższej perspektywie przekłada się to na ogólna dynamikę rozwojową i jakość życia. jest to widoczne przy odniesieniu geografii polskiej wynalazczości – oddanej na poniższej mapie kolorami – do wielkości PKB na mieszkańca poszczególnych regionów oddanego przez relację do średniej krajowej (w przypadku województwa mazowieckiego podano dwie wartości – wyższa dotyczącą Warszawy i jej otoczenia oraz niższą opisującą stan reszty regionu).
PKB na mieszkańca wobec kategorii innowacyjności regionów (2024)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Urzędu Patentowego RP
Bez silnej nauki, przemysłu i gospodarki oraz uczelni nie ma co liczyć na liczne wynalazki, ale też spodziewać się spektakularnych efektów rozwojowych. Lubelszczyzna konsekwentnie stara się przełamywać te prawidłowość, pozostałe regiony w znacznej mierze ją potwierdzają. Warto traktować to nie jako przeznaczenie, ale jako inspirację do poszukiwania efektywnych modeli działania na rzecz poprawy stanu rzeczy. Dane mówią tylko część prawdy, ale przynoszą zarówno budujące jak i negatywne przykłady tego, jak kształtowana jest teraźniejszość i przyszłość nauki, gospodarki i społeczeństwa.
