Tomasz Augustyn
Znamy przyczyny katastrofy ekologicznej Odry z 2022 roku i rekomendacje odnośnie poprawy troski o rzekę.
W ubiegłym tygodniu opublikowano wyniki „Specjalnego Programu Badawczego w sprawie katastrofy ekologicznej w Odrze” realizowanego przez niemieckie Federalne Ministerstwo Środowiska po masowym śnięciu ryb w rzece latem 2022 roku. Program miał na celu wyjaśnienie przyczyn katastrofy, ocenę jej skutków ekologicznych oraz analizę procesu odbudowy ekosystemu rzecznego i zalewowego po stronie niemieckiej. Badania zostały przeprowadzone pod kierownictwem Instytutu Ekologii Wód Słodkowodnych i Rybactwa Śródlądowego im. Leibniza, a projekt sfinansowano za pośrednictwem Federalnej Agencji Ochrony Przyrody ze środków Federalnego Ministerstwa Środowiska. Wyniki pokazują wyraźnie, jak silnie na stan Odry oddziałują jednocześnie zmiany klimatu i presja człowieka, a także jakie działania należy podjąć, aby ograniczyć ryzyko powtórzenia się podobnego kryzysu.
Wyniki dostarczają bardzo ważnych informacji nie tylko o skali strat w ekosystemie, lecz także o procesie odbudowy Odry i żyjących w niej organizmów. Według raportu katastrofa ekologiczna z lata 2022 roku unaoczniła, jak wrażliwe są rzeki i obszary zalewowe. Dokumentuje on zarówno ekologiczne konsekwencje katastrofy, jak i dotychczasowy przebieg regeneracji Odry. Z badań wynika między innymi, że populacje ryb i małży zaczęły się odbudowywać, jednak pełna regeneracja ekosystemu potrwa jeszcze kilka lat. Zespół badawczy wskazuje, że podstawowym warunkiem ograniczenia ryzyka kolejnych toksycznych zakwitów glonów jest znaczące zmniejszenie zasolenia Odry, ponieważ to właśnie podwyższone zasolenie było głównym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi toksycznych glonów. Po stronie polskiej analizowane są rozwiązania mające ograniczyć zrzuty, a Polska i Niemcy prowadzą w tej sprawie regularną wymianę techniczną. Odra znajduje się obecnie na drodze do odbudowy, ale niezbędne jest podjęcie wysiłków, aby podobne zdarzenie nie powtórzyło się ani na tej rzece, ani w innych systemach wodnych. Oznacza to przede wszystkim większą ochronę rzek i terenów zalewowych oraz działania renaturyzacyjne, które zwiększają odporność ekosystemów. Jeśli przyrodzie zostawi się więcej przestrzeni i stworzy warunki schronienia dla organizmów żyjących w wodzie i jej otoczeniu, cały system staje się bardziej odporny, co ma szczególne znaczenie w warunkach zmian klimatu, coraz gorętszych lat i przedłużających się okresów suszy.
Naukowcy zalecają ponadto szeroko zakrojone działania rekultywacyjne i renaturyzacyjne. Chodzi przede wszystkim o odtwarzanie bardziej naturalnych struktur rzecznych i zalewowych oraz wzmacnianie różnorodności siedlisk wzdłuż całego biegu rzeki. Przykładem takich działań może być przywracanie naturalnych brzegów jako refugiów dla organizmów wodnych czy ponowne łączenie dopływów z wodami zalewowymi. Raport pokazuje wyraźnie, że potrzebne są dalsze działania na rzecz poprawy połączeń między Odrą, jej terenami zalewowymi i dopływami. Tego rodzaju działania mają bezpośrednio wzmacniać odporność populacji ryb na przyszłe zakłócenia, odporność całego ekosystemu, a szczególnie populacji ryb, na stres wywoływany zarówno przez zmiany klimatyczne, jak i działalność człowieka. W ramach specjalnego programu badawczego opracowano również system satelitarnego monitoringu glonów. W połączeniu z pomiarami prowadzonymi bezpośrednio w terenie ma on umożliwiać skuteczniejsze przewidywanie toksycznych zakwitów, ocenę ryzyka i wcześniejsze ostrzeganie. Także strona polska prowadzi intensywny monitoring Odry i na bieżąco przekazuje informacje partnerom niemieckim. Dodatkowo badacze rekomendują działania wspierające sektor rybacki, aby złagodzić gospodarcze skutki katastrofy ekologicznej.
Odra jest jednocześnie cennym siedliskiem wielu gatunków ryb, skorupiaków i innych organizmów wodnych, ważnym obszarem gospodarczym, szlakiem transportowym oraz przestrzenią rekreacyjną. Jednak rosnące temperatury i niski poziom wody, związane ze zmianami klimatycznymi, coraz silniej pogarszają jakość wody. To właśnie takie warunki latem 2022 roku stworzyły sprzyjające środowisko dla masowego rozwoju słonawowodnego glonu Prymnesium parvum, zwanego złotym glonem. Wytwarzane przez niego toksyczne substancje doprowadziły do masowego wymierania ryb, skorupiaków i innych organizmów wodnych. Same straty w zasobach ryb szacuje się na co najmniej 1000 ton. Skutki dla ekosystemu Odry i lokalnego rybołówstwa były bardzo poważne, a szczególnie ucierpiały rzadkie i chronione gatunki, takie jak jesiotr atlantycki i śliz bałtycki, które w Niemczech występują wyłącznie w Odrze.
