Tomasz Augustyn

Odra ma zyskać prawo do istnienia, swobodnego przepływu, naturalnej ewolucji oraz bycia zasilaną przez dopływy i warstwy wodonośne. W relacjach z administracją państwową ma ją reprezentować Komitet Reprezentantów.

Do pierwszego czytania w komisjach skierowano poselski projekt ustawy o uznaniu osobowości prawnej rzeki Odry. Projekt wpłynął do Sejmu w maju. Dotyczy zagwarantowania skutecznej ochrony prawnej dla całego ekosystemu Odry oraz stworzenia mechanizmów współpracy międzyinstytucjonalnej dla zapewnienia szeroko rozumianego zdrowia i dobrostanu rzeki poprzez nadanie rzece Odrze osobowości prawnej. Celem ustawy jest zagwarantowanie skutecznej ochrony prawnej dla całego ekosystemu Odry oraz stworzenie mechanizmów współpracy międzyinstytucjonalnej dla zapewnienia szeroko rozumianego zdrowia i dobrostanu rzeki. Projekt ustawy został przygotowany przez utworzony przez obywateli Komitet Inicjatywy Ustawodawczej „Czysta Odra” na rzecz projektu ustawy o uznaniu osobowości prawnej rzeki Odry, zgodnie z ustawą o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli Zgodnie z postanowieniem marszałka Sejmu z dnia 14 maja 2025 r. odmówiono jednak nadania biegu projektowi ustawy z powodu niespełnienia warunków formalnych w zakresie wymaganej liczby podpisów. Teraz otwiera się ścieżka podjęcia prac nad proponowanymi regulacjami.

W sierpniu 2022 r. na Odrze odnotowano masowe śnięcie ryb, które ostatecznie skutkowało zagładą około 360 ton ryb. (głównie jazgarze, leszcze, okonie) na samym odcinku dolnej Odry, o biomasie 1025 ton. Całkowita śmiertelność ryb w wyniku katastrofy jest szacowana na 1650 ton, co stanowi spadek populacji aż o 60% w stosunku do poziomu sprzed katastrofy. Ponadto wyginęło 65 milionów osobników małży z rodziny skójkowatych (Unionidae), co oznacza spadek ich populacji o 88%, czy też 147 milionów ślimaków wodnych, głównie skrzelodysznych (Viviparus viviparus), co oznacza spadek populacji o 85%. Przyczyną katastrofy był zakwit glonów tzw. „złotej algi”, Prymnesium parvum. Wśród przyczyn katastrofy wskazywano na bardzo duży poziom zanieczyszczenia oraz brak swobodnego przepływu rzeki.

Uchwalona 13 lipca 2023 ustawa o rewitalizacji rzeki Odry (Dz.U. 2023 poz. 1963) nie przyniosła poprawy sytuacji. Jeszcze na etapie prac legislacyjnych zgłaszano szereg wątpliwości. Analiza ekspercka pt. „Specustawa odrzańska nie broni Odry przed katastrofą” wskazywała między innymi, że projektowana ustawa nie realizuje rekomendacji przedstawionych we wstępnym raporcie po katastrofie. Podkreślano również, że katalog wymieniony w art. 2 katalog Inwestycji dla Odry może w istocie przyczynić się do zwiększenia ryzyka podobnego zdarzenia, ponieważ znaczna część planowanych działań prowadzi do ograniczenia swobodnego przepływu rzeki. Autorzy podkreślali, że w zakresie opracowania programu odbudowy ichtiofauny rzeki Odry  właściwym podmiotem powinien być Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska, ponieważ Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie nie są podmiotem specjalistycznym w zakresie ichtiofauny czy ochrony gatunkowej. Ponadto do współpracy przy opracowaniu programu postulowano powołanie interdyscyplinarnego zespołu eksperckiego (posiadającego wiedzę z zakresu hydrobiologii, ichtiologii, hydrologii, morfologii koryt i dolin rzecznych, rybołówstwa) oraz uwzględnienie reprezentacji Polskiego Związku Wędkarskiego, strony społecznej i samorządu terytorialnego. Krytyczne względem założeń projektowanej ustawy stanowisko przedstawiła również fundacja WWF Polska.

Potrzeba nowego i całkowicie odmiennego uregulowania zasad ochrony Odry wskazywana jest także przez środowiska naukowe. Badacze należący do Państwowej Akademii Nauk w komunikacie na temat katastrofy ekologicznej na Odrze i antropogenicznej zmiany klimatu apelowali: „Katastrofa ekologiczna na Odrze wyraźnie pokazuje, że organizacja zarządzania zasobami wodnymi w Polsce wymaga głębokich zmian, które poprawią jej funkcjonowanie w wymienionych wyżej obszarach. Należy wstrzymać prace regulacyjne i podjąć działania na rzecz renaturyzacji Odry i jej dopływów oraz przynajmniej fragmentów jej doliny zalewowej pod kątem zwiększenia zdolności buforowej rzeki i jej potencjału adaptacyjnego do zmiany klimatu i innych zaburzeń antropogenicznych”.

Koncepcja nadawania podmiotowości prawnej naturze obecna jest w zachodniej nauce prawa od ponad pół wieku. Do 2021 roku stwierdzono istnienie 409 inicjatyw uznających podmiotowość prawną natury w 39 państwach na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktyki. Przykładowo w odniesieniu do rzeki Whanganui w Nowej Zelandii objęto ochroną cały ekosystemu, uznano rzekę za osobę prawną, utworzono dwuosobową reprezentację, powołano komitet strategiczny oraz stworzono przestrzeń do współpracy i dialogu wokół zadbania o dobrostan rzeki oraz powiązanej z nią społeczności.  Rzeka świętego Wawrzyńca w Kanadzie, uznana za osobę prawną, uzyskała katalog praw podstawowych rzeki, wskazano zróżnicowane grono jej opiekunów oraz określono zadania opiekunów honorowych, a także precyzyjnie opisano zasady odszkodowania. W Europie prekursorem tego rozwiązania  jest Hiszpania, gdzie prawo do własnej reprezentacji przed sądem otrzymała ponad dwa lata temu laguna Mar Menor, również w reakcji na katastrofę ekologiczną. Podobne procesy toczą się w ponad 500 miejscach na świecie.

W wyniku wprowadzenia w życie ustawy Odra ma przestać być jedynie „rzeczą” w rozumieniu prawa zyskując status podmiotu – podobnie jak fundacje czy spółki. Oznacza to, że rzeka będzie miała prawo do istnienia, swobodnego przepływu, naturalnej ewolucji, zachowania różnorodności biologicznej, regeneracji swoich zasobów oraz bycia zasilaną przez dopływy i warstwy wodonośne. Nie jest to wyłącznie symboliczny gest. Zgodnie z projektem, Odrę przed sądem i w relacjach z administracją państwową reprezentować będzie Komitet Reprezentantów – piętnastoosobowy organ złożony z przedstawicieli państwa, samorządów, organizacji społecznych oraz lokalnych użytkowników rzeki. Komitet będzie miał prawo opracowywać strategie ochrony, występować o odszkodowania za szkody wyrządzone przez zanieczyszczenia, a także zawierać porozumienia dotyczące korzystania z rzeki w celach gospodarczych czy rekreacyjnych.