Tomasz Augustyn

Państwa regionu Morza Bałtyckiego współpracują we wzmacnianiu odporności terytorialnej oraz rozwoju kompetencji młodych planistów.

Podczas posiedzenia Komitetu ds. Planowania Przestrzennego i Rozwoju VASAB w dniach 18–19 lutego 2026 r. w siedzibie Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej omawiano uruchomienie projektu badawczego poświęconego odporności terytorialnej w regionie Morza Bałtyckiego. Drugi podjęty temat to budowa długofalowego zaplecza kompetencyjnego w obszarze planowania przestrzennego, ze szczególnym uwzględnieniem młodych specjalistów z państw regionu oraz Ukrainy. Oba kierunki wpisują się w aktualne uwarunkowania geopolityczne i rozwojowe, w których zagadnienia odporności, adaptacyjności i zintegrowanego zarządzania przestrzenią nabierają wymiaru strategicznego.

Posiedzenie odbyło się w ramach trwającego przewodnictwa Polski w VASAB. VASAB to międzyrządowa, wielostronna współpraca regionu Morza Bałtyckiego w zakresie planowania przestrzennego i rozwoju, prowadzona pod przewodnictwem Konferencji Ministrów odpowiedzialnych za planowanie przestrzenne i rozwój, kierowana przez Komitet ds. Planowania Przestrzennego i Rozwoju Regionu Morza Bałtyckiego (CSPD/BSR) składający się z przedstawicieli odpowiednich ministerstw i władz regionalnych. W obradach uczestniczyli przedstawiciele Estonii, Finlandii, Litwy, Łotwy, Niemiec i Szwecji, a także reprezentanci Ministerstwa Rozwoju i Technologii, Ministerstwa Infrastruktury oraz Programu ESPON. Taki skład potwierdza międzyrządowy, a zarazem ekspercki charakter współpracy, której celem jest wypracowywanie wspólnych ram myślenia o przestrzeni w regionie Morza Bałtyckiego. Kluczowym punktem agendy były przygotowania do uruchomienia projektu Baltic ReSeaLand, finansowanego ze środków programu ESPON w formule Targeted Analyses. Projekt ma skoncentrować się na diagnozie odporności terytorialnej regionu Morza Bałtyckiego zarówno w wymiarze lądowym, jak i morskim. Oznacza to analizę zdolności regionów do reagowania na wstrząsy zewnętrzne – gospodarcze, klimatyczne, infrastrukturalne czy geopolityczne – oraz do utrzymania ciągłości funkcji społeczno-gospodarczych w warunkach rosnącej niepewności. W praktyce badanie obejmie m.in. powiązania funkcjonalne między obszarami nadmorskimi i zapleczem lądowym, wrażliwość infrastruktury krytycznej, zależności energetyczne oraz zdolność systemów planistycznych do integrowania celów rozwojowych i bezpieczeństwa. Istotą Baltic ReSeaLand ma być jego charakter aplikacyjny. Projekt nie ograniczy się do diagnozy, lecz ma dostarczyć konkretnych rekomendacji dla władz publicznych różnych szczebli – od poziomu lokalnego po krajowy i makroregionalny. Tym samym stanie się narzędziem wspierającym kształtowanie polityk publicznych opartych na dowodach oraz lepszą koordynację działań w przestrzeni transgranicznej. Wyniki projektu mają również zasilić szersze procesy decyzyjne na poziomie europejskim, zwłaszcza w kontekście prac nad długookresowymi kierunkami wzmacniania odporności regionów Europy do 2050 r. Oznacza to, że perspektywa bałtycka może stać się jednym z laboratoriów wypracowywania nowych modeli zarządzania przestrzenią w warunkach narastających ryzyk systemowych.

Drugim istotnym nurtem działań omawianych podczas posiedzenia była inicjatywa Young Planners Summer School, przygotowywana przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej we współpracy z Sekretariatem VASAB i Politechniką Gdańską. Projekt ten ma na celu wzmocnienie potencjału i kompetencji młodych specjalistów w dziedzinie planowania przestrzennego w państwach regionu Morza Bałtyckiego oraz w Ukrainie. Włączenie Ukrainy do tej inicjatywy ma wymiar zarówno praktyczny, jak i symboliczny: z jednej strony umożliwia transfer wiedzy i doświadczeń w zakresie odbudowy i planowania w warunkach kryzysowych, z drugiej – wzmacnia powiązania eksperckie w regionie. Szkoła letnia, zaplanowana na pierwszy tydzień sierpnia w Gdańsku, będzie platformą intensywnej pracy warsztatowej nad aktualnymi wyzwaniami planistycznymi w różnych skalach – od lokalnej po makroregionalną. Uczestnicy będą analizować zagadnienia takie jak adaptacja do zmian klimatu, integracja planowania lądowego i morskiego, ochrona infrastruktury krytycznej czy zarządzanie konfliktami przestrzennymi. Równolegle wydarzenie stworzy przestrzeń do budowania sieci kontaktów międzynarodowych, które w przyszłości mogą stać się podstawą trwałej współpracy instytucjonalnej. Rekrutacja zaplanowana na drugi kwartał roku ma zapewnić udział osób o wysokim potencjale merytorycznym i motywacji do działania w wymiarze transnarodowym.

Zwieńczeniem półtorarocznego przewodnictwa Polski w VASAB ma być pierwsze w historii współpracy spotkanie Dyrektorów Generalnych VASAB, zaplanowane na czwarty kwartał 2026 r. Organizacja wydarzenia na tak wysokim szczeblu administracyjnym podkreśla rosnące znaczenie wymiaru strategicznego współpracy w regionie Morza Bałtyckiego. Spotkanie to ma nie tylko podsumować dotychczasowe działania, lecz także potwierdzić kierunki dalszej współpracy zgodnie z Tallińską Deklaracją Ministrów z czerwca 2025 r. W praktyce oznacza to wzmocnienie politycznej legitymizacji prac Komitetu oraz większe powiązanie ustaleń eksperckich z procesami decyzyjnymi na poziomie rządowym.

Całość omawianych inicjatyw wskazuje, że współpraca w ramach VASAB ewoluuje od forum wymiany doświadczeń ku platformie bardziej operacyjnej i strategicznej. Połączenie badań nad odpornością terytorialną z inwestowaniem w kapitał ludzki w obszarze planowania przestrzennego tworzy spójną logikę działania: diagnoza wyzwań systemowych idzie w parze z budową kompetencji niezbędnych do ich rozwiązywania. W warunkach narastającej złożoności procesów rozwojowych w regionie Morza Bałtyckiego takie podejście staje się nie tylko pożądane, lecz konieczne.