Tomasz Augustyn

Co roku z powodu zanieczyszczonego powietrza w Polsce przedwcześnie umiera około 40 tysięcy osób, a niski poziom świadomości społecznej i ograniczone działania ochronne utrudniają skuteczną walkę ze smogiem.

W Polsce każdego roku około 40 tysięcy osób umiera przedwcześnie z powodu narażenia na zanieczyszczone powietrze – wynika z raportu „Mapa postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza w Polsce”, opracowanego przez Zakład Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP). Autorami raportu są prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski, dr n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska oraz dr n. o zdr. Kuba Sękowski. Opracowanie powstało na podstawie badania opinii publicznej przeprowadzonego w dniach 6–10 czerwca 2025 r. metodą CAWI (Computer-Assisted Web Interview), czyli internetowego wywiadu wspomaganego komputerowo, na reprezentatywnej próbie 1092 dorosłych mieszkańców Polski w wieku 18–84 lat.
Zanieczyszczenie powietrza jest szczególnie dotkliwym problemem w Polsce. Według Światowej Organizacji Zdrowia ponad 99% populacji świata żyje na obszarach, gdzie normy jakości powietrza są przekraczane. Polska znajduje się w czołówce krajów Unii Europejskiej pod względem liczby zgonów związanych ze smogiem – Europejska Agencja Środowiska szacuje, że każdego roku z jego powodu umiera około 40 tysięcy osób. Prof. Jankowski podkreśla, że narażenie na zanieczyszczenia powietrza jest najważniejszym środowiskowym czynnikiem chorobotwórczym, prowadzącym m.in. do chorób układu oddechowego, sercowo-naczyniowego i nowotworów, a tematy zdrowia środowiskowego są wciąż niedostatecznie obecne w debacie publicznej.
Badanie wykazało, że wiedza Polaków na temat smogu i jego źródeł jest ograniczona. Aż 71% respondentów wskazało dwutlenek węgla jako główną substancję zanieczyszczającą powietrze, mimo że największe zagrożenie dla zdrowia stanowią pyły zawieszone PM2,5 i PM10, rozpoznawane jedynie przez 36–39% badanych. Tylko połowa respondentów wskazała domowe piece i kotły jako główne źródło emisji, choć to właśnie tzw. niska emisja odpowiada za największy udział w krajowym smogu. Większość ankietowanych za bardziej istotne źródła uważa przemysł (72%) i transport (66%). Dr Kuba Sękowski zauważa, że fakt, iż tylko połowa Polaków identyfikuje kluczowe źródła emisji i wdraża działania ochronne, ogranicza skuteczność strategii środowiskowych.
Zanieczyszczone powietrze jest powszechnie kojarzone z poważnymi chorobami – 91% badanych zgadza się z tym stwierdzeniem. Najczęściej wskazywane są choroby płuc (84%) i nowotwory (68%), znacznie rzadziej choroby serca (43%), przedwczesna śmierć (40%) czy obniżenie płodności (34%). Zaledwie 7% Polaków było świadomych, że zanieczyszczenia powietrza zwiększają ryzyko cukrzycy. Za najbardziej wrażliwe grupy społeczne uznawane są osoby starsze (72%), przewlekle chore (68%) oraz dzieci (51%), natomiast tylko co trzeci badany wskazał kobiety w ciąży jako szczególnie narażone na skutki smogu.
Poziom wdrażania działań ochronnych w Polsce pozostaje niski. 44% respondentów deklarowało zamykanie okien podczas złej jakości powietrza, 37% unikanie przebywania na zewnątrz, a jedynie 29% sprawdzało bieżące dane o smogu. Oczyszczaczy powietrza używa 19% ankietowanych, a masek ochronnych – zaledwie 10%.
Dr Grudziąż-Sękowska zaznacza, że niedostateczna świadomość społeczna problemu zanieczyszczeń powietrza i ich skutków jest poważną przeszkodą w podejmowaniu wyborów prozdrowotnych oraz barierą dla poparcia efektywnych polityk publicznych. Trzech na czterech badanych uważa, że walka ze smogiem powinna być priorytetem władz publicznych. Poparcie dla konkretnych działań jest jednak zróżnicowane – wymianę starych pieców popiera 53% Polaków, opodatkowanie firm emitujących zanieczyszczenia 54%, a restrykcyjne limity emisji przemysłowych 49%. Znacznie mniejsze poparcie odnotowano w przypadku stref czystego transportu (27%), zamykania kopalń (23%) czy zakazu produkcji samochodów spalinowych (10%).
Raport zwraca uwagę, że najbardziej narażone na skutki smogu są osoby żyjące w ubóstwie energetycznym, które częściej korzystają z najtańszych i najbardziej emisyjnych źródeł ogrzewania. Dr Grudziąż-Sękowska wskazuje, że zanieczyszczenia powietrza pogłębiają nierówności zdrowotne w Polsce, których ograniczanie jest celem Narodowego Programu Zdrowia Publicznego.
Autorzy raportu podkreślają konieczność intensyfikacji działań edukacyjnych, w tym włączenia treści dotyczących zdrowia środowiskowego do programów szkolnych. Rekomendują również wzmocnienie roli lekarzy rodzinnych, kardiologów i pulmonologów w edukacji pacjentów oraz prowadzenie kampanii społecznych adresowanych do różnych grup społecznych. Prof. Jankowski wyraża nadzieję, że dane przedstawione w raporcie przyczynią się do upowszechnienia profilaktyki zagrożeń środowiskowych wśród mieszkańców Polski.