Sławomir Doburzyński
Tożsamość narodowa, europejska i regionalna nie są wobec siebie konkurencyjne, lecz tworzą uporządkowany system przynależności, który wzmacnia zarówno wspólnotę obywatelską, jak i państwo.
Polska i polskość stanowią szczególną wartość wspólnotową, wokół której organizuje się zarówno świadomość narodowa, jak i podstawowy porządek społecznej identyfikacji. Nie jest to jedynie abstrakcyjna kategoria kulturowa czy historyczna, lecz rzeczywistość wyrażająca się w instytucjach państwa, w praktykach społecznych, w języku symboli oraz w emocjonalnym i aksjologicznym przywiązaniu obywateli do wspólnoty politycznej i kulturowej. Jednym z najbardziej czytelnych znaków tej przynależności pozostaje flaga państwowa – symbol suwerenności, ciągłości historycznej oraz politycznej organizacji narodu. Jej znaczenie nie sprowadza się do funkcji dekoracyjnej czy ceremonialnej. Flaga państwowa jest znakiem najwyższego poziomu wspólnotowej identyfikacji zbiorowej, wyrażającym więź z państwem rozumianym jako dobro wspólne narodu politycznego.
Równocześnie współczesny Polak pozostaje uczestnikiem szerszego kręgu cywilizacyjnego i politycznego, którego wyrazem jest europejskość oraz członkostwo w Unia Europejska. Fakt posługiwania się flagą unijną nie oznacza jednak powstania alternatywnej czy konkurencyjnej wobec narodowej tożsamości politycznej. Flaga europejska symbolizuje odmienny porządek wspólnotowy – oparty na współpracy państw, solidarności między narodami, wspólnocie wartości demokratycznych i cywilizacyjnych oraz uczestnictwie w ponadnarodowym projekcie integracyjnym. Jej sens nie ma charakteru substytucyjnego wobec symboliki państwowej. Państwo narodowe pozostaje podstawowym podmiotem suwerenności politycznej, podczas gdy Unia Europejska nie jest państwem i nie tworzy jednolitego narodu europejskiego w sensie polityczno-historycznym. W związku z tym identyfikacja europejska nie ma charakteru analogicznego wobec identyfikacji narodowej, lecz funkcjonuje w innym wymiarze porządku aksjologicznego i instytucjonalnego.
Szczególnie istotne jest dostrzeżenie, że różne poziomy wspólnotowej identyfikacji nie muszą pozostawać wobec siebie w relacji konkurencyjnej. W praktyce społecznej człowiek funkcjonuje równocześnie w wielu kręgach przynależności: narodowym, europejskim, regionalnym, lokalnym, zawodowym, rodzinnym czy środowiskowym. Każdy z nich posiada własne symbole, rytuały i formy ekspresji. Posługujemy się herbami i flagami regionalnymi, traktując je jako wyraz przywiązania do określonego terytorium historycznego, wspólnoty kulturowej i dziedzictwa regionalnego. Nie powoduje to jednak osłabienia identyfikacji państwowej, podobnie jak silne poczucie więzi lokalnej nie podważa więzi regionalnej czy narodowej. Wręcz przeciwnie – dobrze ukształtowany regionalizm często wzmacnia świadomość narodową, ponieważ buduje zakorzenienie społeczne, poczucie odpowiedzialności za dobro wspólne oraz praktykę uczestnictwa obywatelskiego.
Warto przy tym zauważyć, że hierarchia symboli i poziomów identyfikacji nie jest przypadkowa. Wspólnota lokalna bywa emocjonalnie najbliższa jednostce, lecz nie oznacza to automatycznego nadawania jej symbolice tej samej rangi co symbolice państwowej czy narodowej. Wynika to z historycznie ukształtowanego porządku stosowności oraz adekwatności symbolicznej. Inny status posiada flaga państwowa jako znak suwerenności politycznej narodu, inny flaga regionalna jako symbol wspólnoty historyczno-kulturowej, a jeszcze inny symbole lokalne odnoszące się do wspólnot samorządowych. Wszystkie one są ważne, lecz funkcjonują na różnych poziomach organizacji życia zbiorowego i odpowiadają odmiennym zakresom identyfikacji.
Taki wielopoziomowy system przynależności posiada głębokie zakorzenienie historyczne. W tradycji europejskiej i polskiej symbole wspólnotowe odgrywały zasadniczą rolę w organizowaniu ładu społecznego. Herby rodowe, chorągwie rycerskie, sztandary wojskowe, znaki cechów rzemieślniczych czy symbole wspólnot miejskich były elementami budowania poczucia lojalności, odpowiedzialności i uczestnictwa we wspólnocie. Każda z tych form identyfikacji miała własne miejsce w strukturze społecznej i politycznej. Nie chodziło o konkurencję między nimi, lecz o uporządkowany system odniesień, w którym człowiek pozostawał równocześnie członkiem wielu wspólnot o różnym zakresie i charakterze.
Z perspektywy współczesnego regionalizmu kwestia relacji między symboliką regionalną, państwową i europejską ma znaczenie fundamentalne. Regionalizm nie może być interpretowany jako projekt konkurencyjny wobec państwa narodowego ani jako forma politycznej separacji. Jego istotą jest ochrona i rozwój specyfiki kulturowej, historycznej i społecznej regionów przy zachowaniu nadrzędnej lojalności wobec państwa. Regionalizm dobrze rozumiany nie osłabia państwa, lecz je wzmacnia, ponieważ zwiększa poziom społecznego zakorzenienia obywateli, rozwija kapitał społeczny, chroni dziedzictwo kulturowe oraz buduje poczucie współodpowiedzialności za wspólnotę polityczną. Państwo silne nie jest państwem jednolitym kulturowo i centralistycznie zunifikowanym, lecz państwem zdolnym do harmonijnego integrowania różnych poziomów tożsamości i różnych form wspólnotowej ekspresji. Dlatego niezwykle ważne pozostaje zachowanie poczucia proporcji, stosowności i adekwatności w sposobie posługiwania się symbolami zbiorowej identyfikacji. Flaga państwowa wyraża porządek narodowej i politycznej wspólnoty suwerennej. Flaga europejska symbolizuje uczestnictwo w szerszej wspólnocie cywilizacyjnej i politycznej państw europejskich. Symbole regionalne odnoszą się do zakorzenienia historyczno-kulturowego wspólnot terytorialnych, zaś symbole lokalne do bezpośrednich więzi społecznych. Dopiero właściwe rozumienie relacji między tymi poziomami pozwala budować dojrzały model wspólnotowości, w którym regionalizm, europejskość i polskość nie wykluczają się wzajemnie, lecz tworzą uporządkowany system identyfikacji wzmacniający zarówno społeczeństwo obywatelskie, jak i państwo narodowe.
