Tomasz Augustyn
Zakłady uciążliwe dla czystości powietrza nie rzutują tylko na stanu środowiska. Znacznie więcej mówią o strukturze gospodarki oraz wyzwaniach związanych z transformacją przemysłową.
Jednym z największych paradoksów współczesnej polityki środowiskowej jest to, że sam fakt istnienia zakładów przemysłowych zaliczanych do szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza nie mówi jeszcze wiele o rzeczywistej jakości środowiska. Dla jednych są one symbolem przestarzałej gospodarki i źródłem presji ekologicznej, dla innych – dowodem utrzymania potencjału produkcyjnego, miejsc pracy i zdolności regionu do uczestnictwa w nowoczesnych łańcuchach wartości. W rzeczywistości oba te spojrzenia są zbyt uproszczone. Współczesny przemysł funkcjonuje bowiem w zupełnie innych realiach niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu – podlega rygorystycznym normom emisyjnym, wykorzystuje coraz bardziej zaawansowane technologie ograniczania zanieczyszczeń i staje się jednym z głównych uczestników transformacji energetycznej. Dlatego analiza rozmieszczenia zakładów szczególnie uciążliwych powinna być traktowana nie jako ranking „najbardziej zanieczyszczonych” regionów, lecz jako obraz przestrzennego rozmieszczenia potencjału przemysłowego oraz wyzwań związanych z jego dalszą modernizacją. Dopiero w takim kontekście można właściwie ocenić miejsce województwa zachodniopomorskiego, którego gospodarka od lat rozwija się na styku przemysłu, gospodarki morskiej, energetyki i funkcji środowiskowych, poszukując równowagi pomiędzy konkurencyjnością ekonomiczną a wysoką jakością otoczenia przyrodniczego.
Udział zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza w ogólnej liczbie tego typu obiektów w kraju jest wskaźnikiem odzwierciedlającym przestrzenną koncentrację działalności przemysłowej o największym potencjale oddziaływania na środowisko. Nie należy go jednak utożsamiać bezpośrednio z poziomem zanieczyszczenia powietrza czy stanem środowiska w poszczególnych regionach. Wskaźnik ten informuje przede wszystkim o strukturze gospodarki, stopniu uprzemysłowienia oraz lokalizacji sektorów przemysłowych objętych obowiązkiem stosowania urządzeń ochrony powietrza i prowadzenia monitoringu emisji. Jego interpretacja wymaga uwzględnienia zarówno historycznych uwarunkowań rozwoju przemysłu, jak i współczesnych procesów transformacji gospodarczej.
Udział w ogóle zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza (2025)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS
Największa koncentracja zakładów szczególnie uciążliwych występuje w województwie śląskim, które skupia 16,25% wszystkich takich obiektów w Polsce. Wynik ten jest konsekwencją wieloletniej dominacji przemysłu ciężkiego, energetyki, hutnictwa i górnictwa oraz utrzymywania największego w kraju zagłębia przemysłowego. Kolejne miejsca zajmują województwa wielkopolskie (7,99%), małopolskie (7,66%), mazowieckie (7,60%) oraz dolnośląskie (7,17%), czyli regiony charakteryzujące się silnie rozwiniętym przemysłem przetwórczym, energetycznym i chemicznym oraz dużą koncentracją przedsiębiorstw produkcyjnych. Na tym tle województwo zachodniopomorskie, z udziałem wynoszącym 5,85%, plasuje się na siódmym miejscu w kraju. Oznacza to, że region skupia większą liczbę zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza niż województwa pomorskie, opolskie, podlaskie, warmińsko-mazurskie czy lubuskie, choć pozostaje wyraźnie poniżej poziomu najbardziej uprzemysłowionych części Polski. Wynik ten dobrze odzwierciedla specyfikę struktury gospodarczej regionu. Zachodniopomorskie nie jest województwem o dominacji tradycyjnego przemysłu ciężkiego, jednak posiada rozwinięty sektor energetyczny, przemysł chemiczny, drzewny, spożywczy, materiałów budowlanych oraz działalność portowo-przemysłową skoncentrowaną przede wszystkim wokół Szczecina, Polic i Świnoujścia. Szczególne znaczenie ma tu obecność dużych zakładów przemysłowych o strategicznym znaczeniu dla gospodarki kraju, które – mimo stosowania nowoczesnych technologii ograniczających emisję – pozostają zaliczane do grupy obiektów szczególnie uciążliwych ze względu na skalę prowadzonej działalności.
Warto zwrócić uwagę, że stosunkowo wysoka pozycja województwa zachodniopomorskiego nie musi oznaczać ponadprzeciętnego obciążenia środowiska. Znaczna część zakładów funkcjonuje obecnie w warunkach znacznie bardziej restrykcyjnych norm środowiskowych niż jeszcze kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu. W ostatnich dekadach przedsiębiorstwa przemysłowe poniosły znaczące nakłady na instalacje odpylające, odsiarczające i ograniczające emisję zanieczyszczeń gazowych, co sprawia, że rzeczywista presja na jakość powietrza jest często znacznie niższa niż sugerowałaby sama liczba zakładów. Oznacza to, że analiza wskaźnika powinna być uzupełniana o dane dotyczące wielkości emisji, skuteczności urządzeń ochronnych oraz efektów modernizacji technologicznej.
Z perspektywy rozwoju regionalnego obecność stosunkowo licznej grupy zakładów przemysłowych ma charakter ambiwalentny. Z jednej strony stanowi dowód utrzymującej się bazy produkcyjnej, zapewniającej miejsca pracy, wpływy podatkowe oraz wysoką aktywność gospodarczą. Z drugiej strony nakłada na region szczególną odpowiedzialność za prowadzenie konsekwentnej polityki środowiskowej i wspieranie transformacji technologicznej przedsiębiorstw. Dotyczy to zwłaszcza województwa zachodniopomorskiego, które buduje swoją markę w oparciu o wysoką jakość środowiska przyrodniczego, rozwój turystyki, gospodarki morskiej oraz odnawialnych źródeł energii. Zachowanie równowagi pomiędzy funkcją przemysłową a walorami środowiskowymi staje się jednym z najważniejszych wyzwań strategicznych regionu. W dłuższej perspektywie istotne znaczenie będzie miało dostosowanie istniejących zakładów do wymogów Europejskiego Zielonego Ładu oraz postępującej dekarbonizacji gospodarki. Region dysponuje w tym zakresie znaczącymi atutami wynikającymi z rozwijającego się sektora offshore, energetyki odnawialnej, gospodarki wodorowej oraz nowoczesnych technologii przemysłowych. Może to sprawić, że obecna struktura przemysłowa stanie się punktem wyjścia do dalszej modernizacji gospodarki, a nie barierą rozwojową. W tym kontekście udział zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza należy postrzegać nie tylko jako wskaźnik potencjalnej presji środowiskowej, ale również jako miernik skali wyzwań związanych z transformacją przemysłową oraz zdolności regionu do łączenia rozwoju gospodarczego z rosnącymi wymaganiami ochrony środowiska.
Zakłady szczególnie uciążliwe dla czystości powietrza to tzw. punktowe źródła emisji zanieczyszczeń, do których zaliczono wszystkie jednostki organizacyjne ustalone przez ówczesnego Ministra Ochronny Środowiska i Zasobów Naturalnych na podstawie określonej wysokości opłat wniesionych w 1986 r. za roczną emisję substancji zanieczyszczających powietrze według stawek określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1986 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian (Dz. U. Nr 7, poz. 40 z późn. zmianami). Ustalona w ten sposób zbiorowość jednostek sprawozdawczych (zakładów) utrzymywana jest corocznie, co m.in. zapewnia zachowanie ciągłości i porównywalności wyników badania. Zbiorowość ta może być powiększona jedynie w szczególnych wypadkach, np. o jednostki nowouruchomione lub rozbudowane o wysokiej skali progowej emisji zanieczyszczeń. Wskaźniki, do wyliczeń których wykorzystuje się powierzchnię geodezyjną, uwzględniają zmianę powierzchni kraju w 2023 roku, polegającą na włączeniu Zatoki Puckiej oraz części Zatoki Gdańskiej do powierzchni morskich wód wewnętrznych. Szczegółowe informacje znajdują się w grupie: Powierzchnia geodezyjna kraju.
