Tomasz Augustyn

Polska – a w jej obrębie Pomorze Zachodnie – starzeją się szybciej w stosunku do ich otoczenia.

Eurostat opublikował dane dotyczące dynamiki starzenia się społeczeństw europejskich. Na dzień 1 stycznia 2025 r. mediana wieku ludności UE osiągnęła 44,9 lat. Oznacza to, że połowa mieszkańców UE miała ponad 44,9 lat, a druga połowa była młodsza. W całej UE wahała się ona od 39,6 lat w Irlandii do 49,1 lat we Włoszech. W UE mediana wieku wzrosła o 2,1 roku od 2015 roku, kiedy wynosiła 42,8 lat. Wzrosty odnotowano we wszystkich krajach UE, z wyjątkiem Niemiec i Malty (w obu przypadkach -0,4 roku). Starzenie się społeczeństwa było najbardziej widoczne na Słowacji i Cyprze, gdzie mediana wieku wzrosła o 4,0 lata, następnie we Włoszech (+3,9 roku), Grecji i Polsce (po +3,8 roku) oraz Portugalii (+3,7 roku).

Wzrost mediany wieku w latach 2016–2024 w Polsce – za taki okres dostępne są dane GUS -pozwala zilustrować dynamikę procesów starzenia się ludności w ujęciu regionalnym. Dane wskazują na wyraźne zróżnicowanie przestrzenne tempa tego procesu – od 4,2 roku w województwie warmińsko-mazurskim i 4,0 w świętokrzyskim, przez grupę regionów z przyrostem rzędu 3,6–3,9 (w tym zachodniopomorskie – 3,7), aż po województwa o relatywnie wolniejszym tempie starzenia, takie jak mazowieckie (2,3), małopolskie (2,6) czy pomorskie (2,7). Średnia dla Polski wyniosła 3,1 roku, co oznacza, że część regionów starzeje się istotnie szybciej niż kraj jako całość, podczas gdy inne amortyzują ten proces dzięki korzystniejszym przepływom migracyjnym i strukturze wieku.

Wzrost mediany wieku w województwach w okresie 2016 – 2024 w latach

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Proces wzrostu mediany wieku jest rezultatem nałożenia się kilku czynników: utrzymującej się bardzo niskiej dzietności, wydłużania trwania życia oraz selektywnych migracji wewnętrznych i zagranicznych. Kluczowe znaczenie ma migracyjna redystrybucja ludności w wieku produkcyjnym i przedprodukcyjnym – młodsze kohorty koncentrują się w regionach oferujących atrakcyjny rynek pracy, zaplecze akademickie i wysoką jakość życia, natomiast regiony peryferyjne lub o słabszej dynamice gospodarczej doświadczają odpływu młodych dorosłych, co przyspiesza wzrost mediany wieku nawet przy podobnych parametrach dzietności. Na tym tle szczególnej uwagi wymaga województwo zachodniopomorskie, gdzie mediana wieku wzrosła o 3,7 roku, a więc wyraźnie powyżej średniej krajowej. Wynik ten lokuje region w grupie województw o przyspieszonym tempie starzenia, obok lubelskiego i podkarpackiego, choć jego uwarunkowania są odmienne niż w klasycznych regionach wschodnich. Zachodniopomorskie nie jest obszarem o trwałej stagnacji gospodarczej; dysponuje silnymi atutami w postaci gospodarki morskiej, portów w Szczecinie i Świnoujściu, rozwijającej się energetyki offshore, turystyki oraz relatywnie wysokiej jakości środowiska naturalnego. Mimo to proces starzenia przyspiesza.

Jednym z głównych czynników jest selektywna migracja młodych. Region przez lata doświadczał odpływu ludności w wieku 20–34 lata – zarówno do większych ośrodków krajowych (Warszawa, Poznań, Wrocław), jak i za granicę, w szczególności do Niemiec i Skandynawii. Bliskość granicy ułatwia mobilność zarobkową, ale jednocześnie powoduje „drenaż kohort reprodukcyjnych”. Odpływ młodych kobiet w wieku prokreacyjnym ma bezpośredni wpływ na liczbę urodzeń i przyspiesza wzrost mediany wieku. Jednocześnie migracje powrotne czy napływ ludności w wieku produkcyjnym nie kompensują w pełni tych strat. Region przyciąga część migrantów zagranicznych, jednak ich struktura wieku i trwałość osiedlania nie są na tyle znaczące, by odwrócić trend. Drugim istotnym aspektem jest wewnętrzne zróżnicowanie przestrzenne województwa. Obszar metropolitalny Szczecina wykazuje relatywnie lepszą dynamikę demograficzną niż peryferyjne powiaty wschodnie i południowe. Starzenie się ma więc charakter spolaryzowany: w strefach słabszej dostępności transportowej i ograniczonej dywersyfikacji gospodarczej proces jest znacznie bardziej zaawansowany. To prowadzi do narastania dysproporcji w dostępności usług publicznych, rynku pracy i infrastruktury społecznej. W powiatach o malejącej liczbie ludności rosną jednostkowe koszty utrzymania szkół, placówek ochrony zdrowia czy transportu publicznego, co z kolei pogarsza atrakcyjność osiedleńczą i wzmacnia spiralę depopulacyjną.

Wzrost mediany wieku o 3,7 roku w ciągu ośmiu lat oznacza również wyraźne przesunięcie struktury zasobów pracy. W perspektywie najbliższej dekady region będzie musiał zmierzyć się z rosnącym udziałem osób w wieku poprodukcyjnym przy jednoczesnym kurczeniu się kohort wchodzących na rynek pracy. Dla województwa, które stawia na rozwój sektorów kapitałochłonnych i technologicznie zaawansowanych (np. offshore, logistyka portowa), kluczowe będzie zapewnienie odpowiedniej podaży kwalifikowanej siły roboczej. Starzenie się populacji może ograniczyć zdolność do wykorzystania nowych impulsów inwestycyjnych, jeśli nie zostanie skompensowane aktywną polityką migracyjną i edukacyjną. W porównaniu z Mazowszem (wzrost 2,3) czy Małopolską (2,6), zachodniopomorskie nie korzysta w takim stopniu z efektu metropolitalnej koncentracji młodych kohort. Region stołeczny absorbuje znaczną część migracji wewnętrznych i zagranicznych, co amortyzuje tempo starzenia. Podobnie Pomorskie (2,7) korzysta z silnej pozycji Trójmiasta jako ośrodka akademickiego i rynku pracy dla młodych specjalistów. Zachodniopomorskie, mimo potencjału Szczecina, nie osiągnęło porównywalnej skali przyciągania ludności młodej i wysoko wykwalifikowanej.

Konsekwencje przyspieszonego wzrostu mediany wieku są wielowymiarowe. Obejmują rosnące obciążenie systemu ochrony zdrowia i opieki długoterminowej, presję na budżety samorządowe, zmianę struktury popytu konsumpcyjnego oraz konieczność dostosowania rynku pracy do starzejącej się siły roboczej. W regionie o rozproszonej strukturze osadniczej i znaczącym udziale obszarów wiejskich oznacza to także wyzwania transportowe i infrastrukturalne – zapewnienie dostępności usług publicznych dla populacji o ograniczonej mobilności. Z perspektywy strategicznej zachodniopomorskie stoi przed wyborem: albo proces starzenia zostanie uznany za zjawisko egzogeniczne i nieuchronne, wymagające jedynie adaptacyjnych korekt w polityce społecznej, albo stanie się impulsem do redefinicji modelu rozwoju. Oznaczałoby to m.in. aktywną politykę przyciągania migrantów – zarówno krajowych, jak i zagranicznych – rozwój sektora „silver economy”, inwestycje w automatyzację i robotyzację przemysłu, a także wzmocnienie funkcji metropolitalnych Szczecina jako węzła edukacyjnego i innowacyjnego. Równolegle konieczne jest przeciwdziałanie marginalizacji peryferyjnych części regionu poprzez poprawę dostępności transportowej i cyfrowej.

Wzrost mediany wieku o 3,7 roku nie jest jeszcze poziomem alarmowym w skali kraju, ale jest sygnałem ostrzegawczym. Jeżeli trend utrzyma się w kolejnych latach, zachodniopomorskie może znaleźć się w grupie regionów o trwałej presji demograficznej, ograniczającej potencjał wzrostu gospodarczego. Demografia nie determinuje rozwoju w sposób absolutny, ale w długim horyzoncie wyznacza jego granice. Dlatego proces starzenia powinien zostać włączony do głównego nurtu planowania strategicznego regionu – nie jako marginalny wątek społeczny, lecz jako kluczowy parametr warunkujący przyszłą konkurencyjność i spójność terytorialną.