Tomasz Augustyn

Pomorze Zachodnie cechuje relatywnie wysoki udział samofinansowania i umiarkowane wykorzystanie instrumentów zewnętrznych w strukturze nakładów inwestycyjnych w przedsiębiorstwach.

Pomorze Zachodnie stanowi przykład regionu o wyraźnie zarysowanej specyfice podmiotowej i przedmiotowej, która znajduje swoje odzwierciedlenie w sposobie finansowania procesów rozwojowych. Z jednej strony mamy do czynienia z układem gospodarczym ukształtowanym przez dziedzictwo transformacji – z relatywnie dużym udziałem podmiotów średnich i dużych, często funkcjonujących w logice ponadlokalnej lub powiązanych z kapitałem zewnętrznym, a także z ograniczoną gęstością lokalnych sieci kooperacyjnych. Z drugiej strony struktura sektorowa regionu – obejmująca m.in. gospodarkę portową, logistykę, rolnictwo wielkoobszarowe oraz wybrane segmenty przemysłu i usług – charakteryzuje się umiarkowaną kapitałochłonnością i stosunkowo niskim poziomem zakorzenienia funkcji wysokiej wartości dodanej. Taka konfiguracja wpływa nie tylko na charakter aktywności gospodarczej, ale również na sposób, w jaki podmioty finansują swój rozwój.

Model finansowania inwestycji w regionie odzwierciedla tę specyfikę. Dominuje podejście oparte na samofinansowaniu, co wskazuje na relatywnie wysoką rolę środków własnych w strukturze nakładów inwestycyjnych. Jest to z jednej strony efekt ostrożności finansowej przedsiębiorstw, funkcjonujących w warunkach peryferyjności i większej niepewności, z drugiej – konsekwencja struktury podmiotowej, w której istotną rolę odgrywają jednostki zdolne do generowania nadwyżek finansowych, ale jednocześnie mniej skłonne do podejmowania ryzyka związanego z finansowaniem zewnętrznym. W rezultacie finansowanie dłużne – kredyty i pożyczki – pełni rolę uzupełniającą, a nie strategiczną, natomiast instrumenty takie jak leasing są wykorzystywane selektywnie, głównie w segmentach wymagających odtworzenia lub modernizacji majątku trwałego.

Struktura finansowania nakładów inwestycyjnych przedsiębiorstw w 2024 roku w Polsce była wyraźnie zdominowana przez środki własne, które na poziomie krajowym odpowiadały za ponad 70% finansowania. Jest to charakterystyczna cecha polskiego modelu inwestowania, wskazująca na relatywnie niski poziom wykorzystania zewnętrznych instrumentów finansowych, szczególnie w porównaniu do bardziej rozwiniętych gospodarek europejskich. Jednocześnie analiza regionalna ujawnia istotne zróżnicowanie w zakresie wykorzystania kredytów, pożyczek oraz leasingu, które odzwierciedla zarówno różnice strukturalne gospodarek regionalnych, jak i odmienne strategie finansowe przedsiębiorstw.

Najbardziej uderzającą cechą jest duża rozpiętość udziału środków własnych – od 57,0% w województwie lubelskim do niemal 88% w opolskim. Regiony o najwyższym udziale finansowania wewnętrznego (opolskie, małopolskie, podkarpackie, śląskie) charakteryzowały się relatywnie stabilną bazą kapitałową przedsiębiorstw, często o ugruntowanej pozycji rynkowej, co pozwala im ograniczać zależność od finansowania zewnętrznego. Z kolei województwa o niższym udziale środków własnych, takie jak lubelskie czy pomorskie, wykazywały znacznie większe wykorzystanie kredytów i leasingu, co może wskazywać na większą dynamikę inwestycyjną, ale również na ograniczone zasoby kapitałowe firm. Szczególnym przypadkiem jest województwo lubelskie, gdzie udział kredytów i pożyczek krajowych sięgał aż 34%, co znacząco odbiega od średniej krajowej (9,85%). Taka struktura może świadczyć o intensywnym procesie nadrabiania zaległości rozwojowych, finansowanym w dużej mierze kapitałem zewnętrznym, ale jednocześnie zwiększa wrażliwość przedsiębiorstw na zmiany warunków kredytowych i ryzyko finansowe. Z kolei regiony takie jak pomorskie czy kujawsko-pomorskie łączą relatywnie niższy udział środków własnych z wysokim wykorzystaniem zarówno kredytu, jak i leasingu, co sugeruje bardziej zdywersyfikowane podejście do finansowania inwestycji.

Struktura procentowa nakładów inwestycyjnych w przedsiębiorstwach (wybrane elementy, 2024)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Na tym tle województwo zachodniopomorskie prezentuje strukturę stosunkowo zbliżoną do średniej krajowej, ale z pewnymi istotnymi odchyleniami. Udział środków własnych na poziomie 75,8% w roku 2024 był wyższy niż przeciętnie w Polsce, co wskazuje na konserwatywny model finansowania oparty na samofinansowaniu. Jednocześnie wykorzystanie kredytów i pożyczek (8,81%) pozostawało nieco poniżej średniej krajowej, podobnie jak leasing finansowy (5,35%), który był tylko nieznacznie wyższy od przeciętnego poziomu. Taka struktura sugeruje umiarkowaną skłonność przedsiębiorstw do podejmowania ryzyka finansowego oraz ograniczone wykorzystanie zewnętrznych źródeł kapitału jako narzędzia przyspieszania inwestycji. Uwarunkowania tego stanu rzeczy są wielowymiarowe. Znaczenie ma struktura gospodarki regionu, w której istotną rolę odgrywają sektory o relatywnie niskiej kapitałochłonności oraz duże podmioty o stabilnej pozycji finansowej, zdolne do samofinansowania inwestycji. Pod uwagę należy brać wpływ ma dostępność i jakość instytucji finansowych oraz poziom rozwoju lokalnych rynków kapitałowych i kredytowych. Istotne są czynniki behawioralne – przedsiębiorstwa w regionie mogą wykazywać większą ostrożność w zaciąganiu zobowiązań, co jest często obserwowane w obszarach o bardziej peryferyjnym charakterze gospodarczym. Z jednej strony wysoki udział środków własnych zwiększa stabilność finansową przedsiębiorstw i ogranicza ich podatność na wahania stóp procentowych czy zaostrzenie polityki kredytowej. Z drugiej strony może stanowić barierę dla szybszego wzrostu inwestycji, ponieważ skala dostępnych środków jest ograniczona do wypracowanych zysków. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorstwa w województwie zachodniopomorskim mogą inwestować w sposób bardziej ostrożny i stopniowy, co zmniejsza ryzyko, ale jednocześnie ogranicza tempo modernizacji i ekspansji. Na poziomie makroekonomicznym taka struktura może przyczyniać się do utrwalania umiarkowanej dynamiki rozwoju regionu. Ograniczone wykorzystanie kredytu i leasingu oznacza mniejszy efekt dźwigni finansowej, a tym samym niższy potencjał do realizacji dużych, kapitałochłonnych projektów inwestycyjnych. W dłuższej perspektywie może to wpływać na konkurencyjność regionu, zwłaszcza w kontekście rosnącej presji technologicznej i potrzeby transformacji energetycznej. Z drugiej strony, obserwowany w 2024 roku wzrost nakładów inwestycyjnych przedsiębiorstw po wcześniejszym okresie spadków wskazuje na poprawę koniunktury i odbudowę skłonności do inwestowania. W tym kontekście struktura finansowania może ulec zmianie w kolejnych latach, zwłaszcza jeśli poprawi się dostęp do finansowania zewnętrznego oraz wzrośnie skłonność przedsiębiorstw do podejmowania większego ryzyka inwestycyjnego.

Analiza struktury finansowania nakładów inwestycyjnych przedsiębiorstw w ujęciu wieloletnim (2020–2024) pozwala na identyfikację zarówno trwałych prawidłowości, jak i istotnych przesunięć w zachowaniach finansowych firm. W ujęciu ogólnokrajowym utrzymuje się dominacja środków własnych jako podstawowego źródła finansowania inwestycji – w 2020 roku ich udział wynosił 69,5%, a w 2024 roku wzrósł do 70,87%. Oznacza to, że mimo zmieniających się warunków makroekonomicznych – w tym okresu pandemii, szoków kosztowych oraz zaostrzenia polityki monetarnej – model oparty na samofinansowaniu nie tylko się utrzymuje, ale wręcz uległ w ostatnim analizowanym roku lekkiemu wzmocnieniu. Tym samym można potwierdzić istnienie trwałej prawidłowości: polskie przedsiębiorstwa wykazują strukturalną preferencję dla finansowania inwestycji z własnych zasobów, traktując kapitał zewnętrzny jako uzupełniający, a nie podstawowy. Jednocześnie jednak analiza regionalna ujawnia znacznie większą zmienność i brak jednolitego wzorca, co wskazuje na silne uwarunkowania lokalne. W 2020 roku obserwowano relatywnie większe zróżnicowanie udziału środków własnych – od 60,6% w warmińsko-mazurskim do ponad 78% w małopolskim – przy jednocześnie wyższym znaczeniu kredytu w niektórych regionach (np. 17,9% w warmińsko-mazurskim czy 14,5% w pomorskim). W 2024 roku część tych różnic uległa spłaszczeniu, ale nie zanikła – nadal istnieją regiony o wysokim uzależnieniu od kapitału zewnętrznego (np. lubelskie czy pomorskie), jak i takie, które opierają się niemal wyłącznie na środkach własnych (opolskie, małopolskie).

W tym kontekście szczególnie interesująca jest trajektoria województwa zachodniopomorskiego, które w analizowanym okresie wykazuje zmianę modelu finansowania inwestycji. W 2020 roku region ten charakteryzował się relatywnie niższym udziałem środków własnych (71,5%) przy jednocześnie bardzo wysokim wykorzystaniu kredytów i pożyczek (15,34%), znacznie powyżej średniej krajowej. Taka struktura wskazywała na większą skłonność przedsiębiorstw do korzystania z dźwigni finansowej oraz potencjalnie wyższą dynamikę inwestycyjną, ale również większą ekspozycję na ryzyko związane z warunkami finansowania zewnętrznego. W roku 2024 obserwujemy jednak wyraźne przesunięcie w kierunku modelu bardziej konserwatywnego. Udział środków własnych wzrósł do 75,8%, natomiast znaczenie kredytu spadło do 8,81%, czyli poziomu zbliżonego do średniej krajowej. Leasing utrzymał się na umiarkowanym poziomie (ok. 5%), bez większych zmian strukturalnych. Oznacza to, że województwo zachodniopomorskie przeszło w ciągu kilku lat od modelu relatywnie bardziej „agresywnego” finansowo do modelu ostrożniejszego, bliższego ogólnopolskiej normie, a nawet bardziej zachowawczego.

Struktura procentowa nakładów inwestycyjnych w przedsiębiorstwach (wybrane elementy, 2020 – 2024)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Zmiana ta nie jest przypadkowa i należy ją interpretować w kontekście szerszych uwarunkowań makroekonomicznych. Wzrost stóp procentowych w latach 2021–2023 znacząco podniósł koszt finansowania dłużnego, co skłoniło przedsiębiorstwa do ograniczenia wykorzystania kredytu. Jednocześnie niepewność gospodarcza oraz wzrost kosztów operacyjnych mogły zwiększyć skłonność do zachowawczego zarządzania finansami i preferowania inwestycji finansowanych z własnych środków. W regionach takich jak zachodniopomorskie, gdzie struktura gospodarki obejmuje znaczący udział przedsiębiorstw średnich i dużych, zdolnych do generowania nadwyżek finansowych, taka adaptacja była relatywnie łatwiejsza. Nie oznacza to jednak, że obserwowany trend jest jednoznacznie pozytywny. O ile wzrost udziału środków własnych zwiększa stabilność finansową przedsiębiorstw i ogranicza ich wrażliwość na szoki zewnętrzne, o tyle jednocześnie może prowadzić do ograniczenia skali inwestycji. Dane z 2020 roku sugerują, że wyższe wykorzystanie kredytu w zachodniopomorskim mogło wspierać bardziej dynamiczne procesy inwestycyjne. Przejście do modelu bardziej zachowawczego może więc oznaczać spadek tempa akumulacji kapitału i wolniejszą modernizację gospodarki regionalnej. W ujęciu porównawczym zachodniopomorskie przestało być regionem wyróżniającym się wysokim wykorzystaniem finansowania zewnętrznego i stało się częścią „głównego nurtu” polskiej struktury finansowania inwestycji. To potwierdza tezę o konwergencji modeli finansowych w warunkach rosnącej niepewności makroekonomicznej, ale jednocześnie oznacza utratę pewnej specyfiki, która mogła stanowić źródło wyższej dynamiki rozwojowej.

Warto również zwrócić uwagę na brak jednoznacznej korelacji między poziomem rozwoju regionu a strukturą finansowania. Przykładowo, województwa o relatywnie wysokim poziomie rozwoju (np. mazowieckie) niekoniecznie wykazują najwyższy udział środków własnych, a regiony peryferyjne (np. warmińsko-mazurskie) mogą być silniej uzależnione od kredytu. Oznacza to, że struktura finansowania jest wypadkową nie tylko poziomu rozwoju, ale również dostępności kapitału, struktury sektorowej gospodarki oraz strategii przedsiębiorstw.

W polskiej gospodarce utrzymuje się fundamentalna cecha polskiego modelu inwestycyjnego – dominacja środków własnych – jednak na poziomie regionalnym dochodzi do istotnych przesunięć, szczególnie w zakresie wykorzystania kredytu. Województwo zachodniopomorskie stanowi przykład regionu, który w odpowiedzi na zmieniające się warunki makroekonomiczne przeszedł od modelu bardziej ekspansywnego do bardziej zachowawczego. Tak ukształtowany model finansowania ma istotne implikacje rozwojowe. Sprzyja stabilności i odporności przedsiębiorstw na wahania koniunktury oraz zmiany warunków makroekonomicznych, ale jednocześnie ogranicza skalę i tempo inwestycji, uzależniając je od bieżącej kondycji finansowej podmiotów. W efekcie rozwój regionu przyjmuje często charakter ewolucyjny, a nie skokowy – oparty na stopniowej modernizacji, a nie na dużych, kapitałochłonnych przedsięwzięciach. Jednocześnie ograniczone wykorzystanie zewnętrznych źródeł finansowania może utrudniać pełne wykorzystanie potencjału wynikającego z położenia geograficznego regionu, jego funkcji logistycznych oraz dostępu do rynków międzynarodowych.

Zróżnicowanie źródeł finansowania inwestycji w Polsce ma wyraźny wymiar regionalny i odzwierciedla zarówno poziom rozwoju gospodarczego, jak i strategie przedsiębiorstw. Województwo zachodniopomorskie plasuje się w grupie regionów o relatywnie wysokim udziale samofinansowania i umiarkowanym wykorzystaniu instrumentów zewnętrznych, co zapewnia stabilność, ale jednocześnie może ograniczać potencjał dynamicznego wzrostu inwestycji i transformacji strukturalnej gospodarki. Model finansowania rozwoju Pomorza Zachodniego nie jest jedynie odzwierciedleniem decyzji ekonomicznych pojedynczych przedsiębiorstw, lecz elementem szerszego układu instytucjonalno-przestrzennego, który kształtuje możliwości i ograniczenia całej gospodarki regionalnej. Pokazuje on, w jaki sposób cechy podmiotowe – takie jak struktura własnościowa, wielkość firm czy ich zakorzenienie – oraz cechy przedmiotowe – czyli profil sektorowy i funkcjonalny regionu – przekładają się na konkretne mechanizmy alokacji kapitału. W konsekwencji analiza finansowania inwestycji staje się nie tylko narzędziem oceny kondycji gospodarki, ale również kluczem do zrozumienia jej długookresowych trajektorii rozwojowych.