Tomasz Augustyn
Po pierwszym półroczu 2025 r. jednostki samorządu terytorialnego osiągnęły historycznie najwyższą nadwyżkę operacyjną, przy znaczących zmianach w strukturze dochodów i wydatków oraz poprawie wskaźników zadłużenia.
Bank Gospodarstwa Krajowego przygotował raport o kondycji polskiego samorządu terytorialnego. W pierwszej połowie 2025 roku sektor samorządowy odnotował bezprecedensowy wynik finansowy – nadwyżka operacyjna sięgnęła niemal 50 mld zł, co oznacza wzrost o 77,91% w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego, kiedy wynosiła 27,87 mld zł. Wzrosty wystąpiły we wszystkich typach JST, od 7,37% w województwach po imponujące 186,79% w gminach miejskich. Relacja nadwyżki do dochodów ogółem dla całego sektora wzrosła do 19,86%, czyli o 6,93 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej. Jedynie województwa utrzymały niemal identyczny poziom jak przed rokiem (36,2% wobec 36,3%). Co istotne, liczba samorządów z ujemnym wynikiem operacyjnym spadła do zaledwie trzech, podczas gdy rok wcześniej było ich 167, a w 2023 roku aż 519, co świadczy o znaczącej poprawie kondycji finansowej.
Dochody ogółem wzrosły o 15,86%, choć tempo było niższe niż w pierwszej połowie 2024 roku (25,22%). Wydatki zwiększyły się o 8,14%, również wolniej niż rok wcześniej (16,19%). Kluczową zmianą była reforma finansów JST, która przełożyła się na wzrost udziału dochodów podatkowych i opłat lokalnych w dochodach ogółem do 58,68%, czyli o 24,63 punktu procentowego więcej niż przed rokiem. Największy wpływ miały wpływy z podatku PIT, które wyniosły 106,74 mld zł wobec 36,2 mld zł rok wcześniej, co oznacza niemal trzykrotny wzrost. Dynamika była zróżnicowana – od 152,26% w miastach na prawach powiatu do 261,69% w województwach, choć te ostatnie nadal otrzymują jedynie 3,9% wpływów z PIT (poprzednio 3,18%). Wpływy z CIT wzrosły o 6,77%, z wyjątkiem województw, które odnotowały spadek o 24,9%. Spadek subwencji ogółem o 40,22 mld zł został zrekompensowany dodatkowymi wpływami z PIT i CIT, co w efekcie dało łączny wzrost dochodów o 31,22 mld zł w stosunku do roku poprzedniego.
Dochody majątkowe całego sektora zmniejszyły się o 6,33% rok do roku, przy czym wzrosty odnotowano jedynie w województwach (o 38,97%) i powiatach (o 0,95%). Największy spadek wystąpił w miastach na prawach powiatu (-19,33%), a w gminach wiejskich wyniósł -5,54%. Udział dochodów majątkowych województw w dochodach majątkowych całego sektora wzrósł do 9,67%, czyli o 3,15 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej. Wydatki majątkowe zwiększyły się o 8,2%, co oznacza wyższą dynamikę niż w pierwszej połowie 2024 roku (4,65%). Największy wzrost odnotowano w województwach (29,21%), najmniejszy w gminach miejskich (0,33%). Udział wydatków majątkowych w wydatkach ogółem dla całego sektora wyniósł 13,39%, pozostając na poziomie zbliżonym do ubiegłorocznego (13,38%). Ponieważ samorządy zrealizowały jedynie 21,61% planowanych wydatków majątkowych, a intensywność inwestycji w drugiej połowie roku jest tradycyjnie wyższa, można oczekiwać dalszego wzrostu nakładów, wspieranego dostępnością środków z Krajowego Planu Odbudowy.
Struktura dochodów podatkowych sektora JST, mld zł
Struktura dochodów ogółem sektora JST, mld zł
Źródło: Bank Gospodarstwa Krajowego, Finanse jednostek samorządu terytorialnego – stan po 1. połowie 2025 r.
Zadłużenie całego sektora JST na koniec pierwszego półrocza wyniosło 107,49 mld zł, co oznacza wzrost o 7,26% w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego, ale jednocześnie spadek o 3,21% względem końca 2024 roku. Województwa kontynuują trend redukcji zadłużenia, zmniejszając je o 7,14% rok do roku, podczas gdy pozostałe typy samorządów odnotowały wzrosty – od 3,99% w powiatach do 9,08% w gminach wiejskich. Koszty rat i odsetek wzrosły o 21,87%, jednak dzięki wysokiej nadwyżce operacyjnej obciążenie jej obsługą spadło do 17,63%, czyli o 8,1 punktu procentowego mniej niż rok wcześniej. Relacja zobowiązań ogółem do nadwyżki operacyjnej z czterech kwartałów poprawiła się z 3,33 do 1,98. W województwach wskaźnik ten wynosi 0,42, a w miastach na prawach powiatu 4,91 (jeszcze rok wcześniej było to 10,11), co potwierdza wyraźną poprawę sytuacji finansowej samorządów.
