Tomasz Augustyn

Ministerstwo Infrastruktury przygotowało projekt ustawy o zmianie ustawy o rewitalizacji rzeki Odry oraz niektórych innych ustaw

Ustawa o rewitalizacji Odry (tzw. specustawa odrzańska) została przyjęta latem 2023 r., w rok po katastrofie ekologicznej na rzece. Obok przepisów dotyczących oczyszczalni ścieków i kanalizacji ustawa ta zawiera katalog „inwestycji dla Odry”. To budowa na Odrze i w jej zlewni stopni wodnych, zbiorników retencyjnych, jazów, regulacja i przebudowa koryt. Dla wszystkich zadań z katalogu Wody Polskie mogą dostać dofinansowanie, stosuje się też do nich uproszczone procedury administracyjne z tzw. specustawy powodziowej.
Projekt opracowany w Ministerstwie Infrastruktury i opublikowany 14 stycznia 2025 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacji zakłada uchylenie tego katalogu. Jak podkreśla się w uzasadnieniu, są to przede wszystkim działania stricte hydrotechniczne o charakterze budowlanym, które nie przyczynią się do zapewnienia odpowiedniej ochrony wód rzeki Odry, w szczególności nie wpłyną pozytywnie na zdolność do samooczyszczania się rzeki. Jednocześnie zaznacza się, że usunięcie katalogu nie oznacza braku możliwości realizacji tych inwestycji, ale nie będzie można już przy nich skorzystać z ułatwień proceduralnych i nie będzie można skorzystać z uproszczonego trybu uzyskiwania decyzji. W projekcie przewiduje się natomiast zachowanie możliwości wsparcia finansowego dla Wód Polskich na pięć wymienionych zadań, w tym roboty budowlane w korycie Warty i roboty budowlane na szeregu dopływów Odry celem ich renaturyzacji. Przewiduje się zdobycie na ten cel pieniędzy z budżetu państwa poprzez zwiększenie limitu wydatków na dotacje celowe w części dotyczącej gospodarki wodnej o 1,186 mld zł w ciągu 10 lat.
Projekt zakłada jednocześnie rozszerzenie zakresu inwestycji, które mogą być realizowane na podstawie przepisów projektu ustawy, o inwestycje przeciwpowodziowe. Odpowiednie wydaje się ułatwienie realizacji takich inwestycji, które mają przede wszystkim na celu poprawę ochrony przeciwpowodziowej dorzecza Odry lub potencjału wód dorzecza Odry do samooczyszczania się wód, stabilizacji odpływu, stanu ekologicznego wód, ochrony zasobów wodnych, warunków środowiskowych w zakresie ilości i jakości wody w tej rzece oraz warunków do renaturyzacji – brzmi uzasadnienie.
Propozycja przewiduje również likwidację powołanej ustawą z 2023 r. uzbrojonej formacji – Inspekcji Wodnej. Jak zaznacza się w Ocenie Skutków Regulacji powołanie Inspekcji Wodnej nie przyczyni się do szybkiego polepszenia stanu wód rzeki Odry.
Najskuteczniejszym sposobem przeciwdziałania ponownemu wystąpieniu katastrofy powinny być działania naprawcze, które można by podjąć w możliwie najbliższym czasie – stwierdza OSR, wskazując jako najważniejsze działanie eliminację zanieczyszczeń, które są głównym powodem katastrofy, jaka się wydarzyła latem 2022 r. Konieczna jest zatem weryfikacja pozwoleń wodnoprawnych i pozwoleń zintegrowanych, względem ilości zrzucanych ścieków w odniesieniu do aktualnego przepływu wody w Odrze – brzmi OSR. Projekt przewiduje też wprowadzenie specjalnego cyklicznego przeglądu pozwoleń wodnoprawnych oraz pozwoleń zintegrowanych.
Wody rzeki Odry znajdują się ciągle w stanie znacznie podwyższonych wartości parametrów biologicznych i fizycznochemicznych, niż powinno to wynikać z naturalnych uwarunkowań dla tej rzeki. Nie należy wnioskować, że katastrofa minęła, ponieważ jej przyczyny i skutki ciągle są w Odrze widoczne. Świadczą o tym przede wszystkim wysokie wartości wskazujące na zasolenie oraz na mętność wody w rzece na całym jej odcinku. Z dokonanych analiz można
wyciągnąć wniosek, że poziom zasolenia Odry jest nadal znacznie przekroczony. Również wartości innych parametrów fizycznochemicznych wskazują na przekroczenia. Nie są one w ogóle charakterystyczne dla wód śródlądowych. Wskaźniki biologiczne wskazują również na zły stan ekologiczny. Ten zły stan wynika głównie z wysokiego poziomu troficznego wód krytycznego odcinka Odry i korzystnych dla rozwoju organizmów będących wskaźnikami tego stanu, wartości związków chemicznych. Ogólny stan Odry, który określić należy jako zły, wynika z masy ścieków oczyszczonych i nieoczyszczonych zrzucanych bezpośrednio do wód rzeki. Brak jest także skutecznego samooczyszczania rzeki.
Obecnie obowiązująca ustawa z dnia 13 lipca 2023 r. o rewitalizacji rzeki Odry (Dz. U. poz. 1963), zwana dalej „ustawą o rewitalizacji rzeki Odry”, koncentruje swoje uregulowania na kwestiach inwestycyjnych, w ramach którego pomija cel kluczowy – doprowadzenie do możliwości samooczyszczenia się rzeki. W tym obszarze kluczowe jest jednak zmniejszenie zanieczyszczenia solą, zmniejszenie ilości substancji biogennych w wodzie oraz poprawa stanu rzek zasilających Odrę.
Określenie kazuistycznego katalogu inwestycji o charakterze budowlanym, jak również powołanie uzbrojonej formacji – Inspekcji Wodnej, nie przyczyni się do szybkiego polepszenia stanu wód rzeki Odry. Zaproponowane w ustawie działania inwestycyjne, czy też administracyjne okazują się nieskuteczne w związku z utrzymującym się zanieczyszczeniem wód drugiej najdłuższej polskiej rzeki i nie dają żadnej gwarancji na doprowadzenie stanu ekologicznego wód tej rzeki do co najmniej stanu dobrego. Uregulowania zawarte w obowiązującej ustawie, właśnie z uwagi na odległy horyzont czasowy ich wdrożenia, jak wskazała Najwyższa Izba Kontroli w Informacji o wynikach kontroli działania podmiotów publicznych w związku z kryzysem ekologicznym na rzece Odrze, nie stanowią wystarczającej odpowiedzi na potrzeby wynikające z aktualnego stanu tych wód i nie zmniejszają ryzyka wystąpienia ponownej katastrofy ekologicznej w przyszłości.
Najskuteczniejszym sposobem przeciwdziałania ponownemu wystąpieniu takiej katastrofy powinny być działania naprawcze. Priorytetem powinno zaś być określenie katalogu działań zapewniających możliwie efektywne przeprowadzenie działań przyrodniczych, właściwych dla funkcjonowania wód płynących i możliwie jak najszybsze samooczyszczenie wód rzeki Odry. Najważniejszym działaniem powinna być eliminacja zanieczyszczeń, które są głównym powodem katastrofy, jaka się wydarzyła latem 2022 r.

W projekcie ustawy postuluje się uchylenie przepisów określających katalog inwestycji dla Odry.
Zawarcie w treści normatywnej ustawy kazuistycznego katalogu inwestycji o charakterze budowlanym zlokalizowanych na ciekach wodnych na obszarze dorzecza Odry powiązane z przepisem dającym możliwość otrzymania dotacji z budżetu państwa nie zapewnia skutecznego przeciwdziałania utrzymującemu się zanieczyszczeniu wód rzeki Odry, przede wszystkim z uwagi na odległy horyzont czasowy pojawienia się pierwszych pozytywnych skutków tego rodzaju działań a także ich niedostosowanie do potrzeb rozwoju możliwości samooczyszczania się rzeki Odry.
W miejsce tego rozwiązania proponuje się określenie w ustawie katalogu działań renaturyzacyjnych, o czym jest szerzej mowa w pkt II i wsparcie tych działań. Wraz z katalogiem inwestycji planuje się uchylenie przepisów dotyczących procedury uzyskiwania decyzji w procesie inwestycyjnym przewidzianych dla ww. inwestycji, które staną się bezprzedmiotowe na skutek planowanej interwencji legislacyjnej.
W celu doprowadzenia do jak najszybszego oraz najefektywniejszego samooczyszczania się wód rzeki Odry w projekcie ustawy postuluje się określenie katalogu działań obejmującego działania renaturyzacyjne a także innych niezbędnych działań faktycznie mogących zapewnić poprawę stanu środowiska rzeki Odry.
Katalog takich działań będzie obejmować działania techniczne i nietechniczne nakierowanych na zwiększenie potencjału zlewni Odry do samooczyszczania, stabilizacji odpływu oraz poprawy stanu ekologicznego wód. Przewiduje się prowadzenie czterech grup tego rodzaju działań.