Andrzej Pieśla

Rewitalizacja w Polsce się rozpędza. Pomorze Zachodnie zalicza się dziś do liderów procesu.

Przez długie lata, od lat 60. do 90. XX wieku, Polska nie uczestniczyła w europejskiej debacie dotyczącej rewitalizacji miast, co skutkowało narastaniem luki remontowej. Problem ten potęgowały powszechne w okresie PRL zaniedbania inwestycyjne, zwłaszcza w zakresie gospodarki zasobami mieszkaniowymi. Sytuacja dodatkowo się skomplikowała po 1989 roku, kiedy to w wielu ośrodkach przemysłowych doszło do zamykania przedsiębiorstw państwowych, co pociągnęło za sobą masowe zwolnienia i znaczące pogorszenie warunków społeczno-ekonomicznych. Brakowało kapitału nie tylko w wymiarze finansowym – równie istotnym wyzwaniem stał się niedostatek kapitału społecznego, który był kluczowy dla skutecznej rewitalizacji, wymagającej współpracy władz i zaangażowania lokalnych społeczności. Zaległości remontowe odziedziczone po poprzednim ustroju nakładały się na ujawniające się w tym okresie problemy ubóstwa i wykluczenia społecznego. W miastach o dużym stopniu degradacji, zwłaszcza na obszarach śródmiejskich, nasilały się także procesy suburbanizacji, które dodatkowo osłabiały centra miejskie.

W latach 90. XX wieku jedynie nieliczne miasta w Polsce podejmowały pionierskie działania rewitalizacyjne. Jednym z pierwszych przykładów była inicjatywa realizowana w Krakowie i Szczecinie. Z czasem, dzięki wsparciu zagranicznych instytucji, takich jak brytyjski Know How Fund, amerykańskie programy USAID/PADCO/CHF czy francuski program Rady Europy i Ruchu PACT ARIM, pojawiły się lokalne programy pilotażowe (Skalski, 2006). Jednak po roku 2000 część miast zawiesiła realizację projektów z powodu braku środków finansowych i odpowiednich rozwiązań proceduralnych, czekając na uregulowania ustawowe. Niektóre samorządy, mimo trudności, kontynuowały działania modernizacyjne, a inne, jak Szczecin, podkreślały konieczność wypracowania skutecznych regulacji prawnych. Część miast, w tym Lublin, Dzierżoniów, Sopot czy Płock, poszukiwała własnych rozwiązań, czego przykładem był Program Małych Ulepszeń (PMU), wdrażany początkowo w Szczecinie, a następnie w takich miejscowościach jak Dzierżoniów, Bielsko-Biała czy Sopot. Istotą PMU było dofinansowanie przez samorząd części kosztów remontów i modernizacji wykonywanych przez lokatorów – głównie właścicieli mieszkań we wspólnotach.

Lata 2004–2006 przyniosły istotny rozwój działań rewitalizacyjnych, czego dowodem było przygotowanie 167 lokalnych programów rewitalizacji (LPR). Skala realizacji projektów dofinansowanych w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR) została szczegółowo przedstawiona w raporcie ewaluacyjnym „Ocena programów i projektów rewitalizacyjnych realizowanych w ramach działania 3.3. ZPORR”. Według zawartych tam danych projekty rewitalizacyjne wdrożono w 113 miastach – w tym 24 dużych, 41 średnich, 48 małych – oraz 9 gminach wiejskich. Najwięcej przedsięwzięć wspieranych środkami unijnymi realizowano w województwach śląskim (14 miast), dolnośląskim (12 miast) i mazowieckim (12 miast), podczas gdy w pozostałych regionach dofinansowanie otrzymały od 2 do 10 miast. Wyjątkiem było województwo świętokrzyskie, gdzie działania rewitalizacyjne skoncentrowano wyłącznie w stolicy województwa. Łącznie przeprowadzono 178 projektów o wartości 659 022 tys. zł, z czego dofinansowanie unijne wyniosło 385 971 tys. zł, co oznaczało średni poziom wsparcia na poziomie 62,01%. Zakres dofinansowania poszczególnych projektów wahał się od 12,58% do 75% wartości inwestycji.

Dyskusje nad koniecznością stworzenia ram prawnych dla procesów rewitalizacyjnych toczyły się od 1992 roku i dopiero w 2015 roku zakończyły się formalnym uregulowaniem tej kwestii. Rewitalizacja została ostatecznie zdefiniowana w art. 2 ust. 1 Ustawy z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji, a system jej wdrażania ukształtował się przez ponad dwadzieścia lat. Kluczowym krokiem w dalszym porządkowaniu tej dziedziny było opracowanie Wytycznych z dnia 2 sierpnia 2016 roku, zatwierdzonych przez Ministra Rozwoju. Zgodnie z art. 3 ust. 1 wspomnianej ustawy, to samorządy lokalne odgrywają kluczową rolę w zarządzaniu procesami rewitalizacyjnymi, przy czym gminom przyznano dodatkowe zadanie fakultatywne obejmujące przygotowanie i koordynowanie działań rewitalizacyjnych oraz tworzenie warunków do ich prowadzenia. Jednocześnie ustawodawca zobowiązał gminy do zapewnienia pełnej transparentności działań, czemu mają służyć aktywnie prowadzone konsultacje społeczne. Kluczowym elementem systemu rewitalizacyjnego stał się Gminny Program Rewitalizacji (GPR), który pełni rolę narzędzia umożliwiającego skuteczne wdrażanie zaplanowanych działań i koordynację projektów w ramach przyjętych celów.

W 2023 r. działania rewitalizacyjne na podstawie GPR, PR i IDS prowadziło 1290 gmin (52,1% wszystkich gmin w Polsce) i było to o 150 gmin mniej (o 10,4%) niż w roku poprzednim. Obowiązujących w 2023 r. programów rewitalizacji GPR/PR było 1271, tj. o 130 mniej niż w roku 2022.

W województwie zachodniopomorskim obowiązujące programy rewitalizacji (Gminne Programy Rewitalizacji lub Programy Rewitalizacji) obowiązują w 79% gmin (ogółem w 89, w tym 7 posiadało w 2023 roku Gminny Program Rewitalizacji, a 82 – Program Rewitalizacji). To jedna z najwyższych wartości wskaźnika w Polsce. W województwie świętokrzyskim oraz kujawsko – pomorskim wynosi on 85%, poziom 60% przekroczyła jeszcze tylko Wielkopolska, w pięciu kolejnych regionach rewitalizacją objęto ponad polowe gmin. Z drugiej strony w województwie łódzkim i pomorskim było to tylko niewiele ponad 20% gmin. Udział powierzchni obszaru zdegradowanego w powierzchni ogółem w województwie zachodniopomorskim w roku 2023 wynosił 25%. Obszary rewitalizacji skupiały 21% ogółu ludności gmin prowadzących procesy rewitalizacji.

Aktywność gmin w zakresie rewitalizacji w 2023 r.

Źródło: Główny Urząd Statystyczny

Wśród typu funkcjonalnego terenów, na których ustanowiono obszar rewitalizacji dominowały tereny mieszkaniowe wraz z towarzyszącymi terenami usługowymi i komunikacyjnymi. W skali kraju obejmowały one 72,6% obszaru rewitalizacji, z tego 15,7% znajdowało się w mieście, a 56,9% na wsi. Znaczny odsetek obszaru rewitalizacji (16,3%) stanowiły pozostałe tereny niezamieszkane. Najwięcej takich terenów występowało w gminach wiejskich (18,3%) oraz miejsko-wiejskich (15,4%). W obowiązujących w 2023 r. programach rewitalizacji zaplanowanych było 29,6 tys. przedsięwzięć, w tym 15,3% rozpoczęto, realizowano lub zakończono w tym okresie. Największy udział przedsięwzięć rozpoczętych/realizowanych/zakończonych w 2023 r. z ogółu przedsięwzięć zaplanowanych odnotowano w województwach pomorskim (30,6%) i wielkopolskim (20,9%), najmniej w województwie warmińsko–mazurskim (4,9%) oraz lubelskim (6,4%).