Tomasz Augustyn
Jak przejść od modelu gospodarki zbudowanej wokół jednego podstawowego zasobu do gospodarki wykorzystującej wspólną bazę kompetencji w wielu różnych łańcuchach wartości?
Deklaracja, że przyszłości Śląska nie należy budować na jednej nowej dominującej branży, lecz na kilku wzajemnie powiązanych obszarach – od sztucznej inteligencji po technologie dronowe i kosmiczne – jest ważniejsza niż same nazwy tych sektorów. Dotyka bowiem jednego z podstawowych problemów współczesnej polityki regionalnej: transformacja nie powinna polegać na zastąpieniu jednej monokultury gospodarczej inną, lecz na wykorzystaniu istniejących kompetencji regionu do stworzenia bardziej zróżnicowanego i odpornego układu gospodarczego. Śląsk interesuje pod tym względem całą Polskę. Ze względu na skalę przemysłu, społeczne koszty restrukturyzacji, koncentrację środków publicznych i długość procesu transformacji jest najważniejszym krajowym laboratorium polityki regionalnej. Sukces albo niepowodzenie tej transformacji będzie miało znaczenie daleko wykraczające poza granice województwa.
Marszałek województwa śląskiego Wojciech Saługa wyraził ostatnio zdanie, że region nie powinien próbować zastąpić górnictwa jednym nowym sektorem. Wskazuje raczej na rozwój kilku obszarów, wśród których pojawiają się sztuczna inteligencja, technologie bezzałogowe i sektor kosmiczny. Argumentem nie jest przy tym sama atrakcyjność tych pojęć, lecz możliwość wykorzystania istniejącego zaplecza przemysłowego, inżynieryjnego, naukowego i technologicznego regionu. Takie postawienie problemu dobrze odpowiada logice przyjętej już wcześniej w Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Śląskiego 2030, która obok energetyki, medycyny i ICT wskazuje zieloną gospodarkę oraz szeroko rozumiane przemysły wschodzące.
Najważniejsze jest właśnie odejście od dylematu: „co będzie nowym węglem?”. Z punktu widzenia polityki regionalnej byłoby to pytanie źle postawione. Strukturalną słabością gospodarki silnie wyspecjalizowanej nie jest bowiem to, że jej dominująca specjalizacja była „stara”, lecz to, że zbyt wiele elementów regionalnego systemu gospodarczego, społecznego i instytucjonalnego zależało od jednej logiki rozwojowej. Kopalnia nie była wyłącznie miejscem pracy. Tworzyła lokalny rynek zamówień, system kwalifikacji, kulturę pracy, strukturę dochodów samorządów, przestrzeń miejską, infrastrukturę i społeczną tożsamość. Jeżeli w miejsce takiego układu próbowałoby się wprowadzić jedną kolejną dominującą specjalizację, zmieniłaby się technologia, ale niekoniecznie zmieniłaby się podatność regionu na przyszły szok. Bardziej interesującym kierunkiem jest transformacja od monostruktury do portfela wzajemnie powiązanych kompetencji. W tym znaczeniu AI, drony czy technologie kosmiczne należy traktować nie tyle jako trzy przyszłe sektory, ile jako technologie horyzontalne przenikające wiele gałęzi gospodarki. Sztuczna inteligencja może służyć przemysłowi, medycynie, energetyce i logistyce. Technologie bezzałogowe znajdują zastosowanie w przemyśle, inspekcji infrastruktury, transporcie, energetyce, górnictwie, bezpieczeństwie i ochronie środowiska. Technologie kosmiczne są coraz silniej powiązane z komunikacją, obserwacją Ziemi, zarządzaniem infrastrukturą, bezpieczeństwem i analizą danych. Ten sposób myślenia jest znacznie bardziej obiecujący niż próba administracyjnego wybrania trzech modnych branż i ogłoszenia ich przyszłością regionu.
Śląsk posiada przy tym cechę, której nie da się łatwo stworzyć środkami polityki publicznej: gęstość kompetencji przemysłowych. Wieloletnia obecność górnictwa, hutnictwa, energetyki, motoryzacji, maszyn i zaawansowanej produkcji stworzyła rynek inżynierów, technologów, firm wykonawczych, laboratoriów, poddostawców i wyspecjalizowanych usług. Transformacja może więc polegać nie na porzuceniu przemysłowej przeszłości, lecz na jej rekombinacji. Robotyka używana wcześniej w przemyśle może znaleźć zastosowanie w systemach autonomicznych. Kompetencje materiałowe mogą zostać wykorzystane w technologiach lotniczych i kosmicznych. Automatyka, analiza danych i elektronika mogą pracować dla energetyki, przemysłu obronnego i inteligentnych systemów produkcyjnych. Sama regionalna strategia innowacji zakłada transformację w kierunku Przemysłu 4.0 oraz wykorzystanie współpracy uczelni, firm, klastrów i obserwatoriów technologicznych. To zasadnicza lekcja polityki regionalnej w Polsce. Nowa specjalizacja jest trwalsza wtedy, gdy wyrasta ze starych kompetencji, ale wykorzystuje je w nowych konfiguracjach. Najsilniejsze transformacje regionalne rzadko polegają na rozpoczęciu wszystkiego od zera. Znacznie częściej wykorzystują różnorodność sektorów opartych na częściowo wspólnych zasobach wiedzy, kadr i infrastruktury. Region może dzięki temu przechodzić do nowych technologii bez utraty całego kapitału nagromadzonego w poprzedniej fazie rozwoju.
Tu trzeba poczynić pierwsze istotne zastrzeżenie. AI, drony i kosmos należą obecnie do najczęściej przywoływanych symboli nowej gospodarki. Samo wpisanie ich do regionalnej narracji nie tworzy przewagi konkurencyjnej. Niemal każdy region europejski chce rozwijać sztuczną inteligencję, technologie autonomiczne, cyberbezpieczeństwo albo sektor kosmiczny. Przewaga powstaje dopiero wtedy, gdy można precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie o to, dlaczego właśnie tutaj konkretna technologia ma większą szansę na komercjalizację niż gdzie indziej? W przypadku Śląska odpowiedź musi więc prowadzić nie od nazwy sektora do poszukiwania zasobów, ale odwrotnie – od rzeczywistych kompetencji do możliwych zastosowań. Jeżeli technologie dronowe mają stać się regionalną specjalizacją, warto pytać, czy region posiada firmy zdolne produkować elementy systemów, elektronikę, sensory, komponenty mechaniczne, systemy sterowania i oprogramowanie, czy dysponuje przestrzenią do testowania rozwiązań oraz czy istnieje odpowiednio duży rynek pierwszego zastosowania. Podobnie w przypadku przemysłu kosmicznego – bardziej wiarygodnym kierunkiem może być rozwój konkretnych technologii materiałowych, elektroniki, analizy danych satelitarnych czy systemów sterowania niż abstrakcyjne deklarowanie budowy „sektora kosmicznego”. Kluczowym pojęciem nie jest dziś branża, lecz łańcuch wartości. Region nie musi posiadać całego sektora dronowego ani kosmicznego, aby czerpać znaczące korzyści z jego rozwoju. Może wyspecjalizować się w kilku elementach łańcucha, w których posiada realne przewagi. Jest to szczególnie istotne w nowoczesnej gospodarce, w której produkty powstają poprzez połączenie kompetencji przedsiębiorstw z wielu regionów i państw.
Śląsk posiada jeszcze jedną szczególną przewagę – bardzo dużą skalę publicznych środków przeznaczonych na transformację. Województwo otrzymało około 2,2 mld euro z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, będąc największym europejskim beneficjentem tego instrumentu, a cały program regionalny przekracza 5 mld euro. Jest to sytuacja wyjątkowa w polskiej polityce regionalnej. Transformacja regionu nie jest pozostawiona wyłącznie działaniu rynku, dysponuje on dużym publicznym mechanizmem finansującym zmianę gospodarczą, przestrzenną, społeczną i kwalifikacyjną. Ta skala tworzy wielką szansę, ale także bardzo wymagający test. Łatwo bowiem finansować koszt transformacji, trudniej sfinansować nowy model rozwoju. Pierwsze oznacza łagodzenie negatywnych konsekwencji zamykania kopalń: rekultywację terenów, pomoc pracownikom, rewitalizację, szkolenia i rekompensowanie lokalnych strat. Wszystkie te działania są potrzebne. Drugie wymaga jednak stworzenia przedsiębiorstw, produktów i kompetencji zdolnych funkcjonować bez permanentnego transferu publicznego.
Widać już próby przesunięcia instrumentów w tę stronę. Fundusz Sprawiedliwej Transformacji finansuje projekty B+R przedsiębiorstw, komercjalizację innowacji i rozwój kwalifikacji powiązanych z zieloną i cyfrową gospodarką. W 2026 roku uruchamiane są również instrumenty umożliwiające przedsiębiorstwom z sektora górniczego i okołogórniczego dywersyfikację w kierunku produkcji dual-use i sektora obronnego. To interesujący przykład, ponieważ pokazuje, jak polityka transformacyjna może próbować nie tylko finansować wygaszanie starej działalności, ale przeprowadzać przedsiębiorstwo pomiędzy łańcuchami wartości. W tym sensie technologie obronne, dronowe czy kosmiczne mogą mieć na Śląsku znaczenie większe niż wynikające z bieżącej koniunktury. Są obszarami, w których występuje wysoki popyt publiczny, rosnące zapotrzebowanie europejskie i możliwość wykorzystania wielu kompetencji przemysłowych już obecnych w regionie. Nie oznacza to, że powinny zastąpić dotychczasowe sektory. Mogą natomiast zwiększać różnorodność przemysłową i tworzyć nowe ścieżki rozwojowe dla przedsiębiorstw, które utracą część tradycyjnego rynku. Z punktu widzenia polityki regionalnej ta dywersyfikacja przedsiębiorstw, a nie statystyczna zmiana struktury PKD, może być jednym z najlepszych mierników transformacji. Jeżeli firma, która przez dwadzieścia lat produkowała dla górnictwa, zaczyna dostarczać elementy dla energetyki, systemów autonomicznych albo przemysłu obronnego, następuje rzeczywisty transfer wiedzy i aktywów. Nie trzeba tworzyć przedsiębiorstwa od zera, nie traci się całkowicie kwalifikacji pracowników i można wykorzystywać istniejącą bazę produkcyjną. Tak rozumiana transformacja jest znacznie bardziej organiczna.
Śląsk pozostaje jednak również ostrzeżeniem przed przekonaniem, że duża ilość pieniędzy automatycznie skraca czas transformacji. Proces restrukturyzacji trwa w regionie od ponad trzech dekad. Mimo bardzo dużej skali inwestycji publicznych problem terenów pogórniczych, struktury zatrudnienia, degradacji części miast i redefinicji tożsamości gospodarczej nadal pozostaje aktualny. Sam region wskazuje kilkaset terenów pogórniczych i poprzemysłowych wymagających ponownego zagospodarowania. To ważna lekcja dla całego kraju, że transformacja strukturalna jest procesem pokoleniowym, a nie jedną perspektywą finansową. Decyzja o rozpoczęciu w 2026 roku prac nad kierunkami transformacji na następną dekadę jest właściwie równie ważna jak obecne wydatkowanie FST. Aktualizacja Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji ma przygotować region również do okresu po 2030 roku, z udziałem samorządów, przedsiębiorstw, środowiska naukowego i strony społecznej. Pokazuje to dojrzałość procesu: transformacji nie można uważać za zakończoną dlatego, że kończy się program finansowania.
Śląsk jest zatem istotnym punktem odniesienia dla polskiej polityki regionalnej także z innego powodu. Pokazuje, że region samorządowy może być nie tylko dystrybutorem środków europejskich, lecz organizatorem procesu zmiany gospodarczej. Województwo realizuje strategię innowacji, proces przedsiębiorczego odkrywania, Regionalne Obserwatorium Procesu Transformacji, instrumenty wsparcia przedsiębiorstw i programy edukacyjne, a równocześnie aktualizuje własną strategię rozwoju i model funkcjonalno-przestrzenny. Nie oznacza to, że wszystkie te mechanizmy działają idealnie. Istotne jest jednak samo uznanie, że transformacja wymaga regionalnego poziomu koordynacji. W polskich warunkach ma to znaczenie ustrojowe. Proces transformacji nie mieści się bowiem w jednej polityce sektorowej. Łączy gospodarkę, rynek pracy, przestrzeń, energetykę, transport, szkolnictwo, naukę, rewitalizację i politykę społeczną. Ministerstwo branżowe może prowadzić politykę wobec górnictwa. Samorząd lokalny może rewitalizować konkretny teren. Dopiero poziom regionalny jest jednak wystarczająco blisko terytorium i jednocześnie posiada wystarczającą skalę, aby próbować łączyć te działania w jeden system. Z tego powodu Śląsk interesuje wszystkich. Nie dlatego, że każdy polski region będzie przechodził odejście od węgla. Problem Śląska jest szczególny, ale mechanizm jest uniwersalny. Każdy region może w pewnym momencie stanąć wobec osłabienia sektora, na którym opierał część swojej przewagi. Może nim być przemysł samochodowy, transport, rolnictwo, turystyka, produkcja energochłonna albo określony typ usług. Śląskie doświadczenie pokazuje, że polityka regionalna musi potrafić reagować zanim sektor całkowicie utraci zdolność do tworzenia wartości, a nie dopiero wtedy, gdy pozostaje problem bezrobocia i zdegradowanych terenów.
Ma to również znaczenie dla debaty o inteligentnych specjalizacjach. Przez lata można było odnieść wrażenie, że ich podstawową funkcją jest wskazanie listy branż uprawnionych do korzystania z określonych instrumentów europejskich. Tymczasem prawdziwa wartość smart specialisation powinna polegać na czymś innym: na stałym rozpoznawaniu, w jaki sposób regionalne kompetencje mogą przesuwać się ku nowym zastosowaniom. Śląskie dodawało do swoich wcześniejszych specjalizacji zieloną gospodarkę i przemysły wschodzące w wyniku procesu przedsiębiorczego odkrywania. Lista nie może jednak być zamkniętym katalogiem, powinna być mapą ewolucji regionalnych zdolności. Z tej perspektywy szczególnie ciekawe jest pojawienie się w śląskiej narracji technologii dual-use. Granica pomiędzy polityką przemysłową, innowacyjną i bezpieczeństwa staje się coraz mniej wyraźna. AI, systemy autonomiczne, technologie kosmiczne, elektronika, materiały czy sensoryka mają zarówno zastosowania cywilne, jak i militarne. Państwo zaczyna przeznaczać na bezpieczeństwo znacznie większe środki, a europejska polityka gospodarcza coraz silniej uwzględnia odporność łańcuchów dostaw i zdolności produkcyjne. Region przemysłowy może więc wykorzystać nową politykę bezpieczeństwa jako jeden z impulsów transformacji. Warunkiem pozostaje jednak takie projektowanie wsparcia, aby powstawały zdolności konkurencyjne również poza jednym zamówieniem publicznym.
Nie należy kopiować śląskiej listy sektorów jako bezwzględnego wyznacznika sensowności polityki regionalnej. Pomorze Zachodnie posiada inną strukturę gospodarczą, znacznie mniejszą skalę przemysłową, inną geografię i inne relacje z otoczeniem. Ma jednak własne momenty transformacyjne, z których najważniejszym jest obecnie rozwój gospodarki związanej z energetyką na Bałtyku. Samorząd regionalny przyjął niebieską i zieloną gospodarkę jako jeden z fundamentów polityki rozwoju, a przygotowany program offshore ma ambicję budowy regionalnego ekosystemu produkcyjnego, logistycznego, edukacyjnego i badawczego wokół morskiej energetyki wiatrowej. W śląskiej lekcji można tu przede wszystkim odnaleźć inspirację, by nie zastępować starej zależności nową zależnością. Offshore może być dla Pomorza Zachodniego bardzo dużym impulsem rozwojowym, ale nie powinien stać się jedyną nową narracją gospodarczą regionu. Wartość morskiej energetyki wiatrowej będzie największa wtedy, kiedy wokół niej rozwiną się kompetencje możliwe do zastosowania także w innych sektorach: produkcja dużych konstrukcji, automatyka, robotyka, systemy autonomiczne, energetyka, logistyka, cyfrowe systemy zarządzania, serwis morski, materiały, bezpieczeństwo infrastruktury i technologie podwodne. Pomorze Zachodnie posiada inteligentne specjalizacje obejmujące wielkogabarytowe konstrukcje wodne i lądowe, multimodalny transport i logistykę, technologie informacyjne oraz inżynierię chemiczną i materiałową. Ich rozmieszczenie jest przy tym silnie związane ze Szczecinem, Policami i zachodnią częścią regionu. Są to kompetencje, które można łączyć w nowych konfiguracjach znacznie szerzej niż wyłącznie dla potrzeb offshore.
Dron morski jest dobrym przykładem. Nie jest samodzielnym „sektorem”. Łączy budowę jednostek pływających, elektronikę, sensory, łączność, oprogramowanie, AI, technologie materiałowe i wiedzę o funkcjonowaniu na morzu. Może służyć energetyce, portom, hydrografii, ochronie środowiska, inspekcji infrastruktury i bezpieczeństwu. Podobnie technologie satelitarne nie muszą oznaczać budowy rakiet. Dla regionu bałtyckiego szczególnie wartościowe może być wykorzystanie danych satelitarnych do obserwacji morza, infrastruktury, środowiska, żeglugi czy sytuacji kryzysowych. Wrześniowy Baltic Dual Use Hackathon pokazał zresztą, że w polskim środowisku nadmorskim AI, drony, robotyka, technologie satelitarne, mikroelektronika i bezpieczeństwo Bałtyku zaczynają być traktowane jako części jednego ekosystemu technologicznego. Nie oznacza to, że Pomorze Zachodnie powinno dopisać do strategii hasła „AI, drony i kosmos”. Właśnie przed takim mechanicznym naśladownictwem doświadczenie Śląska powinno przestrzegać. Rozsądniejsze jest pytanie, które nowe technologie mogą wzmacniać funkcje już rzeczywiście wykonywane przez region. W przypadku Pomorza Zachodniego są nimi morze, porty, logistyka, energetyka, przemysł wielkogabarytowy, chemia oraz coraz silniejsza infrastruktura o znaczeniu strategicznym. Technologie powinny być nakładane na te rzeczywiste systemy gospodarcze, a nie tworzone obok nich.
Druga śląska lekcja dla Pomorza Zachodniego jest równie istotna: trzeba budować nowe kompetencje z wyprzedzeniem, kiedy inwestycje dopiero tworzą rynek. Jeżeli region zacznie myśleć o kwalifikacjach, B+R i lokalnych poddostawcach dopiero wtedy, gdy duże instalacje offshore będą już działały, większość wartości zostanie wcześniej zakontraktowana poza nim. Tak samo jak transformacja Śląska byłaby prostsza, gdyby dywersyfikacja gospodarcza została uruchomiona dużo wcześniej, tak transformacja energetyczna wybrzeża wymaga aktywnego przygotowania regionalnego ekosystemu zanim zakończy się pierwsza fala inwestycji. Trzecia wniosek dotyczy terytorialnego wymiaru transformacji. Śląsk pokazuje, że nie zmienia się abstrakcyjna gospodarka województwa, lecz konkretne miasta, powiaty, tereny przemysłowe i lokalne rynki pracy. W przypadku Pomorza Zachodniego również nie można zakładać, że sukces Szczecina, Świnoujścia czy Goleniowa automatycznie stanie się sukcesem całego regionu. Inteligentne specjalizacje województwa są silnie skoncentrowane przestrzennie, a ich potencjał nie rozkłada się równomiernie. Właściwym zadaniem polityki regionalnej jest więc budowanie powiązań pomiędzy biegunami wzrostu i ich otoczeniem, a nie jedynie zwiększanie dynamiki najsilniejszych miejsc.
Śląsk stanowi kontekst dla ważnej debaty o proporcjach całej polskiej polityki regionalnej. Kwota 2,2 mld euro przeznaczona na Fundusz Sprawiedliwej Transformacji dla jednego województwa jest uzasadniona skalą problemu, koncentracją górnictwa oraz społeczno-gospodarczymi kosztami odejścia od węgla. Jednocześnie tak duża koncentracja interwencji pokazuje, jak silnie zdolność regionu do transformacji może zależeć od uznania jego problemu za priorytet krajowy i europejski. Inne regiony również przechodzą głębokie zmiany strukturalne – demograficzne, energetyczne, przemysłowe czy związane z peryferyzacją – lecz często bez analogicznego instrumentarium. Nie prowadzi to do wniosku, że Śląsk otrzymuje „za dużo”. Bardziej użyteczne jest pytanie, czy polska polityka regionalna posiada wystarczająco elastyczne mechanizmy, aby odpowiednio wcześnie rozpoznawać kolejne transformacje, zanim przyjmą one skalę kryzysu wymagającego nadzwyczajnego funduszu. Śląsk jest pod tym względem punktem odniesienia właśnie dlatego, że pokazuje koszty zbyt późnej i zbyt sektorowej odpowiedzi na zmianę strukturalną. Najciekawsze w obecnym śląskim zwrocie ku AI, dronom i kosmosowi nie jest więc to, czy Katowice staną się polską Doliną Krzemową albo centrum przemysłu kosmicznego, czego dziś nie sposób przesądzić. Znacznie ważniejsze jest odejście od przekonania, że region potrzebuje jednej nowej branży, która zastąpi poprzednią. Jeżeli deklaracja ta zostanie konsekwentnie przełożona na system wsparcia przedsiębiorstw, nauki, kompetencji i przestrzeni poprzemysłowych, Śląsk może przejść od modelu gospodarki zbudowanej wokół jednego podstawowego zasobu do gospodarki wykorzystującej wspólną bazę kompetencji w wielu różnych łańcuchach wartości. To byłaby transformacja znacznie głębsza niż samo odejście od węgla.
W tym sensie Śląsk pozostaje sprawą całej polskiej polityki regionalnej. Jest miejscem, w którym na największą skalę testujemy, czy region można świadomie przeprowadzić pomiędzy kolejnymi modelami gospodarczymi, nie niszcząc jego kapitału społecznego i przemysłowego oraz nie uzależniając przyszłości od następnej pojedynczej specjalizacji. Jeżeli ten model okaże się skuteczny, najważniejszym „produktem” śląskiej transformacji dla reszty kraju mogą nie być ani drony, ani AI, ani technologie kosmiczne. Może nim być wiedza o tym, jak prowadzić transformację regionu, zanim jego dotychczasowa przewaga stanie się jego największym obciążeniem.
