Tomasz Augustyn
Toczy się batalia o przyszłość polityki spójności. Argumentem za jej utrzymaniem musi być efektywne wydatkowanie środków w obecnej perspektywie.
Z danych Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej wynika, że żadne inne państwo naszego regionu nie zdołało w takim stopniu wykorzystać obecności w UE co Polska. W ciągu dwóch dekad polski eksport wzrósł sześciokrotnie, przy czym eksport rolny – dziesięciokrotnie. Polskie gminy zrealizowały 300 tys. projektów. Od 2004 roku wartość transferów z budżetu UE do Polski wyniosła blisko 250 mld euro, z czego ponad 165 mld euro stanowiły środki w ramach funduszy polityki spójności. Jedna trzecia funduszy unijnych trafia do samorządów, które są głównym beneficjentem środków unijnych.
Dotychczasowa skuteczność w realizacji programów regionalnych stanowi najlepszy dowód na to, że decentralizacja funduszy unijnych przynosi oczekiwane rezultaty. Wiceminister funduszy i polityki regionalnej Jacek Karnowski, przemawiając na Konwencie Marszałków Województw RP w Krakowie, podkreślił, że do końca 2026 roku planowane jest podpisanie umów z beneficjentami na kwotę przekraczającą 8,2 mld euro, co odpowiada około 35 mld zł. Wyraził jednocześnie przekonanie, że regiony sprostają temu zadaniu. Efektywna realizacja regionalnych programów operacyjnych stanowi ważny argument w dyskusjach zarówno z przedstawicielami Komisji Europejskiej, jak i na forum Europejskiego Komitetu Regionów
W ramach programów operacyjnych na lata 2014-2020 z unijnym dofinansowaniem realizowanych jest 102 718 inwestycji o łącznej wartości 595,2 mld zł. Do 23 lutego 2025 roku podpisano z beneficjentami 102 718 umów o dofinansowanie projektów. Łączna wartość tych inwestycji wynosi 595,2 mld zł. W tej kwocie udział funduszy UE to 350,8 mld zł, czyli 100,1 procent alokacji środków UE. Wartość całkowitych wydatków beneficjentów rozliczonych na poziomie krajowym wyniosła 577,6 mld zł, w tym dofinansowanie UE 349,0 mld zł, co stanowi 99,6 procent alokacji.
W programach na lata 2021-2027 podpisano umowy na realizację 12 663 inwestycji o łącznej wartości wydatków kwalifikowalnych 149,0 mld zł. Według danych wygenerowanych z systemu teleinformatycznego SL2021, od uruchomienia programów do 23 lutego 2025 roku w ramach programów krajowych i regionalnych uruchomiono 2 550 naborów, których budżet wyniósł 246,8 mld zł. Złożono 50 702 wnioski o dofinansowanie projektów o wartości wydatków kwalifikowalnych 398,4 mld zł, w tym dofinansowanie wyniosło 307,4 mld zł. Z beneficjentami podpisano 12 663 umowy o dofinansowanie projektów o wartości wydatków kwalifikowalnych 149,0 mld zł, w tym 117,6 mld zł dofinansowania UE, co stanowi 37,3% dostępnej alokacji środków UE.
Ze względu na skrócony okres rozliczania tej perspektywy finansowej, który zakończy się w 2029 roku, kluczowe będzie sprawniejsze wydatkowanie funduszy z polityki spójności. Osiągnięcie tego celu wymaga zwiększonego zaangażowania zarówno samorządów, jak i przedsiębiorców oraz instytucji zarządzających – podkreślił wiceminister Karnowski. Dodatkowym czynnikiem, który wpłynie na tempo realizacji programów unijnych, będzie nadchodzący przegląd śródokresowy. To istotny moment, dający możliwość wprowadzenia koniecznych zmian. Zgodnie z rozporządzeniem ogólnym 2021/1060, programy powinny zostać przekazane Komisji Europejskiej najpóźniej do końca marca bieżącego roku. Proces uzgodnień jest już na zaawansowanym etapie.
W ramach przygotowań do opracowania nowej perspektywy finansowej na lata 2027-2034 pojawiły się w Komisji Europejskiej propozycje mające na celu centralizację zarządzania i podejmowania decyzji dotyczących wydatkowania środków, które teraz były w puli samorządowej. Samorządowcy są przeciwni upolitycznianiu polityki spójności, jak zauważają, w ramach obecnej perspektywy finansowej samorządy miały wpływ na wydatkowanie ok. 45 proc. środków w ramach polityki spójności, czyli 35 mld euro.
