Tomasz Augustyn

Analizujemy alternatywne hipotezy dotyczących przyszłych ścieżek rozwoju Pomorza Zachodniego w warunkach utrzymująco się niskiego uprzemysłowienia i strukturalnej transformacji gospodarki.

Pomorze Zachodnie od dekad pozostaje regionem o relatywnie niskim udziale przemysłu w strukturze gospodarki oraz ograniczonym zatrudnieniu w sektorach produkcyjnych. W klasycznych ujęciach rozwoju regionalnego taka charakterystyka bywa interpretowana jako bariera wzrostu – wskazująca na słabszą bazę eksportową, niższą produktywność oraz mniejszą odporność na wstrząsy gospodarcze. Jednocześnie współczesne przemiany – dekarbonizacja, cyfryzacja, rosnąca rola usług oraz przeobrażenia globalnych łańcuchów wartości – podważają jednoznaczność tej diagnozy i otwierają pole dla alternatywnych interpretacji roli regionów o słabszym uprzemysłowieniu. W tym kontekście kluczowe pytanie nie dotyczy już wyłącznie tego, czy Pomorze Zachodnie powinno „nadrobić” deficyt industrializacji, lecz raczej jakie będą długookresowe konsekwencje utrwalenia obecnej struktury gospodarczej oraz czy może ona stanowić podstawę odmiennych, potencjalnie konkurencyjnych ścieżek rozwoju. Szczególnie istotne jest to w sytuacji, gdy nawet pojawienie się nowych czynników rozwojowych – takich jak dostęp do relatywnie taniej, niskoemisyjnej energii – nie musi automatycznie prowadzić do reindustrializacji regionu.

Niniejsza analiza formułuje zestaw wiarygodnych, wzajemnie konkurencyjnych hipotez wyjaśniających możliwe trajektorie rozwojowe Pomorza Zachodniego, aby uporządkować pole interpretacyjne w warunkach wysokiej niepewności strukturalnej i ograniczonej dostępności jednoznacznych danych empirycznych. Przyjęte podejście ma charakter eksploracyjno-analityczny i polega na równoległym rozwijaniu kilku spójnych narracji przyczynowo-skutkowych, które różnią się założeniami dotyczącymi mechanizmów wzrostu, roli poszczególnych sektorów oraz znaczenia czynników egzogenicznych, takich jak transformacja energetyczna, cyfryzacja czy zmiany w globalnych łańcuchach wartości. Zamiast dążyć do wczesnej redukcji niepewności poprzez wybór jednej dominującej interpretacji, analiza celowo utrzymuje pluralizm wyjaśnień, poddając je ocenie pod kątem ich spójności wewnętrznej, zdolności wyjaśniania obserwowanych zjawisk oraz podatności na falsyfikację w świetle dostępnych i potencjalnych danych. Uzasadnieniem dla takiego podejścia jest rosnąca złożoność procesów rozwojowych oraz malejąca adekwatność liniowych modeli prognostycznych w sytuacji, gdy gospodarka podlega jednoczesnym, wielowymiarowym transformacjom o charakterze technologicznym, środowiskowym i instytucjonalnym. W takich warunkach tradycyjne metody ekstrapolacji trendów okazują się niewystarczające, a większą wartość analityczną zyskuje zdolność do identyfikowania alternatywnych mechanizmów i punktów zwrotnych, które mogą kształtować przyszłe ścieżki rozwoju. Przyjęta logika badawcza pozwala nie tylko na uchwycenie potencjalnych ograniczeń wynikających z niskiego poziomu uprzemysłowienia, ale również na systematyczne rozpoznanie mniej oczywistych możliwości adaptacyjnych i źródeł przewag konkurencyjnych, które mogą ujawnić się w zmieniającym się otoczeniu gospodarczym. W efekcie analiza nie tyle rozstrzyga, która z hipotez jest „prawdziwa”, ile buduje ramy interpretacyjne umożliwiające bardziej świadome podejmowanie decyzji strategicznych w warunkach niepewności.

Hipoteza dominująca zakłada, że trwałe niskie uprzemysłowienie Pomorza Zachodniego będzie skutkować strukturalnym ograniczeniem potencjału wzrostowego regionu, rozumianym zarówno jako niższa zdolność do generowania wysokiej wartości dodanej, jak i ograniczona odporność na wstrząsy koniunkturalne. W tym ujęciu brak rozwiniętej bazy przemysłowej przekłada się na niższą produktywność całkowitą czynników produkcji, ponieważ to właśnie przemysł – zwłaszcza przetwórstwo o wyższym stopniu zaawansowania technologicznego – historycznie pełnił funkcję nośnika innowacji, efektów skali i dyfuzji technologii do innych sektorów. Konsekwencją jest także relatywnie wąska baza eksportowa, oparta w większym stopniu na usługach i działalnościach o niższej barierze wejścia, co ogranicza zdolność regionu do trwałego uczestnictwa w międzynarodowych łańcuchach wartości w segmentach o wysokiej marży. W dłuższym okresie mechanizm ten może prowadzić do utrwalenia peryferyjnej pozycji Pomorza Zachodniego w krajowym systemie gospodarczym, wyrażającej się w zależności od decyzji inwestycyjnych podejmowanych poza regionem oraz słabszej pozycji negocjacyjnej w alokacji zasobów publicznych i prywatnych.

Empirycznego wsparcia dla tej hipotezy dostarcza utrzymujący się historycznie niski udział przemysłu w strukturze wartości dodanej brutto regionu, co wskazuje na brak silnych lokalnych biegunów wzrostu opartych na produkcji. Dodatkowo relatywnie słabsze powiązania z krajowymi łańcuchami dostaw ograniczają efekty mnożnikowe działalności gospodarczej, zmniejszając skalę pośrednich korzyści dla lokalnych przedsiębiorstw i rynku pracy. Istotnym czynnikiem jest także odpływ kadr technicznych i inżynieryjnych, który nie tylko osłabia bieżący potencjał produkcyjny, ale również redukuje zdolność regionu do przyciągania inwestycji przemysłowych w przyszłości, tworząc mechanizm samowzmacniającej się ścieżki zależności (path dependency). Jednocześnie przeciw tej hipotezie przemawia rosnące znaczenie sektorów postindustrialnych, takich jak logistyka, usługi wiedzochłonne czy gospodarka morska, które w warunkach globalizacji i cyfryzacji mogą generować wysoką wartość dodaną bez konieczności rozbudowy tradycyjnej bazy przemysłowej. Sektory te charakteryzują się często wyższą elastycznością, mniejszą emisyjnością oraz zdolnością do integracji z globalnymi przepływami towarów, kapitału i informacji. W rezultacie, choć hipoteza dominująca pozostaje spójna w ramach klasycznych modeli rozwoju opartych na industrializacji jako głównym motorze wzrostu, jej wyjaśnialność maleje w kontekście przechodzenia gospodarki ku modelom usługowo-technologicznym, w których źródła przewagi konkurencyjnej ulegają istotnej redefinicji.

Pierwsza hipoteza alternatywna zakłada funkcjonalną substytucję przemysłu przez sektor logistyczno-portowy i energetykę odnawialną, co prowadzi do wykształcenia się „specjalizacji przepływowej” zamiast produkcyjnej, a więc modelu rozwoju opartego nie na wytwarzaniu dóbr, lecz na organizacji, obsłudze i optymalizacji przepływów – towarów, energii, a pośrednio także danych. W tym ujęciu Pomorze Zachodnie pełniłoby rolę węzła infrastrukturalnego o znaczeniu ponadregionalnym, integrującego korytarze transportowe północ–południe i wschód–zachód, a jednocześnie stającego się zapleczem dla rozwijającej się gospodarki morskiej i energetyki offshore. Taka trajektoria rozwoju oznacza przesunięcie punktu ciężkości z klasycznej produkcji przemysłowej na działalności o charakterze pośredniczącym, w których kluczową rolę odgrywają efektywność operacyjna, dostępność infrastruktury oraz zdolność do zarządzania złożonymi systemami logistycznymi i energetycznymi.

Empiryczne przesłanki wspierające tę hipotezę są relatywnie silne i obejmują zarówno rosnące znaczenie portów morskich jako elementów globalnych łańcuchów dostaw, jak i postępującą integrację regionu z transeuropejskimi sieciami transportowymi. Dodatkowo rozwój energetyki odnawialnej, w szczególności morskiej energetyki wiatrowej, tworzy nowe pole aktywności gospodarczej, które może generować znaczące efekty inwestycyjne oraz przyciągać kapitał zewnętrzny. W takim modelu region korzysta z renty lokalizacyjnej wynikającej z dostępu do morza, infrastruktury portowej oraz potencjału energetycznego, a jego konkurencyjność opiera się na zdolności do obsługi dużych wolumenów przepływów przy relatywnie niskich kosztach transakcyjnych. Jednocześnie istotnym ograniczeniem tej ścieżki rozwoju jest relatywnie niższa zdolność sektorów logistycznych i energetycznych do absorpcji siły roboczej o średnich kwalifikacjach, co w warunkach strukturalnego niedoboru przemysłu może prowadzić do powstawania luki zatrudnieniowej. Sektory te są bowiem z jednej strony kapitałochłonne, a z drugiej coraz bardziej zautomatyzowane i cyfryzowane, co ogranicza popyt na pracę rutynową. W konsekwencji mogą one generować wysoką wartość dodaną przy jednoczesnym stosunkowo niskim poziomie zatrudnienia, co rodzi ryzyko wzrostu nierówności na rynku pracy oraz segmentacji dochodowej. Dodatkowo ich silne powiązanie z globalnym handlem i koniunkturą międzynarodową oznacza większą podatność na wahania cykliczne, w tym spadki wolumenów przeładunków czy zmiany w strukturze przepływów handlowych wynikające z napięć geopolitycznych lub rekonfiguracji łańcuchów dostaw.

W wymiarze strukturalnym przyjęcie „specjalizacji przepływowej” może także ograniczać rozwój lokalnych ekosystemów produkcyjnych i innowacyjnych, jeśli nie dojdzie do świadomego powiązania funkcji logistycznych i energetycznych z działalnościami o wyższej wartości dodanej, takimi jak usługi inżynieryjne, zarządzanie systemami energetycznymi czy rozwój technologii dla sektora offshore. Bez takiej integracji istnieje ryzyko, że region pozostanie przede wszystkim przestrzenią tranzytową, w której generowana wartość dodana jest częściowo transferowana poza jego granice. W tym sensie hipoteza ta jest wewnętrznie spójna i dobrze opisuje obserwowane kierunki zmian, jednak jej zdolność wyjaśniania długookresowych efektów rozwojowych pozostaje ograniczona, zwłaszcza w odniesieniu do inkluzywności rynku pracy i trwałości generowanych korzyści ekonomicznych.

Inna, bardziej kontrintuicyjna hipoteza zakłada, że brak silnie rozwiniętej bazy przemysłowej – zamiast stanowić barierę – może funkcjonować jako swoista przewaga adaptacyjna w warunkach przyspieszającej transformacji ku gospodarce niskoemisyjnej, ponieważ region nie jest obciążony wysokimi kosztami transformacji sektorów energochłonnych i emisyjnych, które w wielu innych częściach kraju i Europy wymagają kosztownych procesów modernizacyjnych, restrukturyzacyjnych oraz społecznie trudnych działań osłonowych. W tym ujęciu Pomorze Zachodnie znajduje się w sytuacji „czystej karty strukturalnej”, co oznacza większą elastyczność w kształtowaniu nowej ścieżki rozwoju zgodnej z paradygmatem zielonej gospodarki, bez konieczności kompensowania kosztów przeszłych inwestycji w przemysł ciężki czy infrastruktury o wysokiej emisyjności. Taka konfiguracja może sprzyjać szybszej alokacji kapitału w kierunku sektorów przyszłości, takich jak odnawialne źródła energii, gospodarka obiegu zamkniętego, zielone technologie czy usługi środowiskowe, a także zwiększać atrakcyjność regionu dla inwestorów poszukujących lokalizacji zgodnych z rosnącymi wymogami regulacyjnymi i standardami ESG.

Dowody wspierające tę hipotezę obejmują relatywnie niższą emisyjność strukturalną gospodarki regionu, wynikającą z mniejszego udziału przemysłu ciężkiego, co może przekładać się na niższe koszty dostosowawcze w kontekście polityk klimatycznych oraz systemów handlu emisjami. Dodatkowo potencjał rozwoju energetyki odnawialnej, zwłaszcza w obszarze morskiej energetyki wiatrowej, stwarza warunki do budowy nowej specjalizacji gospodarczej opartej na „czystej energii”, która może przyciągać inwestycje komplementarne – od produkcji komponentów, przez usługi serwisowe, po zaawansowane rozwiązania w zakresie zarządzania energią. W tym sensie brak historycznego uprzemysłowienia może redukować efekt inercji strukturalnej (lock-in), umożliwiając bardziej dynamiczne dostosowanie do zmieniających się warunków technologicznych i regulacyjnych. Jednocześnie istotnym ograniczeniem tej hipotezy jest brak efektów skali, które w tradycyjnych regionach przemysłowych sprzyjają koncentracji kapitału, wiedzy i kompetencji, a także umożliwiają rozwój wyspecjalizowanych ekosystemów innowacyjnych. Pomorze Zachodnie, nie posiadając silnej bazy przemysłowej ani rozbudowanego zaplecza badawczo-rozwojowego w obszarach technologii zaawansowanych, może napotykać trudności w przechwytywaniu bardziej zaawansowanych segmentów łańcuchów wartości związanych z zieloną transformacją. W konsekwencji istnieje ryzyko, że region ograniczy się do roli lokalizacji dla instalacji infrastrukturalnych lub działalności o niższej wartości dodanej, podczas gdy kluczowe funkcje projektowe, technologiczne i decyzyjne pozostaną skoncentrowane w innych ośrodkach. Dodatkowo ograniczona baza kompetencyjna, zwłaszcza w zakresie inżynierii, cyfryzacji i zarządzania złożonymi systemami energetycznymi, może stanowić barierę dla pełnego wykorzystania potencjału zielonej transformacji.

W rezultacie hipoteza ta charakteryzuje się umiarkowaną spójnością – wskazuje na realny mechanizm przewagi wynikającej z „braku obciążeń”, ale jednocześnie nie eliminuje fundamentalnych ograniczeń związanych z kapitałem ludzkim i instytucjonalnym. Jej zdolność wyjaśniania rośnie jednak wyraźnie w scenariuszach przyspieszonej dekarbonizacji, w których koszty transformacji stają się kluczowym czynnikiem różnicującym regiony, a elastyczność strukturalna i zdolność do szybkiej adaptacji mogą przeważać nad tradycyjnymi atutami wynikającymi z uprzemysłowienia.

Trzecia hipoteza alternatywna zakłada, że utrzymujący się niski poziom uprzemysłowienia Pomorza Zachodniego może prowadzić do trwałego ukształtowania się dualnej struktury rynku pracy, w której współistnieją dwa słabo powiązane segmenty: z jednej strony relatywnie wąski, ale dynamiczny sektor usług wysokiej jakości, skierowany do mobilnych, wysoko wykwalifikowanych specjalistów, często funkcjonujących w układach ponadregionalnych lub globalnych, z drugiej zaś – rozległy segment usług lokalnych o niskiej produktywności i ograniczonych perspektywach wzrostu dochodów. W takim modelu brak silnego przemysłu oznacza nie tylko ograniczoną liczbę miejsc pracy o średnim poziomie kwalifikacji, ale również niedostateczną „drabinę awansu zawodowego”, która w klasycznych gospodarkach przemysłowych umożliwiała przechodzenie z segmentów niskopłatnych do bardziej produktywnych. W efekcie rynek pracy ulega polaryzacji, a mobilność społeczno-ekonomiczna zostaje osłabiona.

Wsparciem dla tej hipotezy są obserwacje z regionów o podobnej strukturze funkcjonalnej, w tym obszarów turystycznych i metropolii nadmorskich, gdzie rozwój gospodarczy oparty na usługach często prowadzi do koncentracji wysokopłatnych miejsc pracy w wąskich niszach (np. sektor IT, finanse, usługi profesjonalne) przy jednoczesnym rozszerzaniu się segmentu usług o niskiej wartości dodanej, takich jak gastronomia, hotelarstwo, handel czy usługi osobiste. W takich warunkach dochodzi do przestrzennej i dochodowej segmentacji rynku pracy, której towarzyszy wzrost kosztów życia – szczególnie w atrakcyjnych lokalizacjach – co dodatkowo pogłębia nierówności i może prowadzić do zjawisk wykluczenia ekonomicznego części mieszkańców. Dodatkowym czynnikiem wzmacniającym ten proces jest napływ kapitału i ludności o wyższych dochodach, co podnosi ceny nieruchomości i usług, zwiększając presję na lokalne gospodarstwa domowe o niższych dochodach. Jednocześnie przeciw tej hipotezie przemawia możliwość aktywnej interwencji polityk publicznych, które mogą ograniczać skalę dualizmu poprzez wzmacnianie edukacji technicznej, rozwój kompetencji średniego szczebla oraz wspieranie dyfuzji innowacji do sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Instrumenty takie jak rozwój szkolnictwa zawodowego i technicznego, programy przekwalifikowania, wsparcie dla lokalnych klastrów czy polityki innowacyjne ukierunkowane na podnoszenie produktywności usług mogą tworzyć warunki do powstawania miejsc pracy o średnim poziomie kwalifikacji również poza klasycznym przemysłem. Kluczowe znaczenie ma tu zdolność instytucjonalna regionu do koordynacji działań edukacyjnych, gospodarczych i społecznych oraz do wykorzystania dostępnych zasobów – w tym potencjału sektora logistycznego, energetycznego czy gospodarki morskiej – w sposób sprzyjający tworzeniu bardziej zrównoważonej struktury zatrudnienia.

W rezultacie hipoteza ta cechuje się wysoką spójnością i dobrze oddaje ryzyko narastania napięć społecznych wynikających z nierównomiernego rozkładu korzyści rozwojowych, jednak jej wyjaśnialność pozostaje silnie warunkowa. Ostateczny kształt rynku pracy zależeć będzie bowiem nie tylko od struktury gospodarki, ale również od jakości i skuteczności interwencji publicznych oraz zdolności regionu do budowania mechanizmów inkluzywnego wzrostu, które ograniczą polaryzację i umożliwią szerszym grupom społecznym uczestnictwo w procesach rozwojowych.

Czwarta hipoteza, również kontrintuicyjna, sugeruje, że Pomorze Zachodnie może zostać włączone w rozproszone, cyfrowe łańcuchy wartości, w których fizyczna lokalizacja przemysłu traci na znaczeniu na rzecz zdolności do świadczenia wyspecjalizowanych funkcji na odległość, takich jak projektowanie, inżynieria, analiza danych czy zarządzanie procesami produkcyjnymi. W takim ujęciu region nie musi rozwijać klasycznej bazy przemysłowej, aby uczestniczyć w procesach wytwórczych – może natomiast integrować się z nimi poprzez dostarczanie usług komplementarnych, realizowanych w ramach modeli pracy zdalnej lub hybrydowej, wpisujących się w logikę przemysłu 4.0 i platformizacji produkcji wiedzy. Oznacza to przesunięcie akcentu z infrastruktury materialnej na infrastrukturę cyfrową oraz z kapitału fizycznego na kapitał ludzki i organizacyjny, co potencjalnie obniża bariery wejścia do bardziej zaawansowanych segmentów gospodarki. Przesłanki wspierające tę hipotezę wynikają z obserwowanego wzrostu znaczenia pracy zdalnej, który przyspieszył wraz z rozwojem technologii komunikacyjnych oraz zmianami organizacyjnymi w przedsiębiorstwach globalnych, a także z rosnącej roli platform cyfrowych umożliwiających koordynację rozproszonych zespołów i procesów produkcyjnych. W tym kontekście lokalizacja przestaje być determinowana bliskością zakładów produkcyjnych, a coraz częściej zależy od dostępności kompetencji, jakości życia oraz kosztów funkcjonowania, co może sprzyjać regionom peryferyjnym o relatywnie korzystnych warunkach osiedleńczych. Pomorze Zachodnie, dysponując zasobami środowiskowymi i przestrzennymi, może potencjalnie przyciągać specjalistów funkcjonujących w globalnych sieciach, a tym samym uczestniczyć w tworzeniu wartości dodanej bez konieczności fizycznej koncentracji przemysłu. Jednocześnie istotnym ograniczeniem tej ścieżki rozwoju pozostaje relatywnie słabsza baza badawczo-rozwojowa oraz ograniczone, w porównaniu z głównymi ośrodkami metropolitalnymi, ekosystemy innowacji, które są kluczowe dla generowania i absorpcji zaawansowanych technologii. Bez odpowiedniej masy krytycznej instytucji naukowych, firm technologicznych oraz mechanizmów współpracy między nimi, region może mieć trudności w trwałym zakotwiczeniu się w bardziej zaawansowanych segmentach cyfrowych łańcuchów wartości, pozostając raczej dostawcą usług o niższej złożoności. Dodatkowo istnieje ryzyko „ulotności” tego typu aktywności gospodarczej, ponieważ praca zdalna i usługi cyfrowe są relatywnie łatwe do relokacji, co ogranicza ich zakorzenienie terytorialne i stabilność w długim okresie.

W konsekwencji hipoteza ta cechuje się umiarkowaną spójnością – wskazuje na realny kierunek transformacji gospodarki, w którym znaczenie fizycznej lokalizacji ulega osłabieniu, ale jednocześnie nie eliminuje potrzeby budowy lokalnych zdolności instytucjonalnych i kompetencyjnych. Jej wyjaśnialność pozostaje silnie uzależniona od tempa cyfryzacji, jakości kapitału ludzkiego oraz zdolności regionu do tworzenia warunków sprzyjających osiedlaniu się i aktywności wysoko wykwalifikowanych specjalistów, a także od umiejętności włączania lokalnych podmiotów w bardziej złożone, globalne sieci współpracy gospodarczej.

Luki poznawcze w analizowanym zagadnenieniu dotyczą przede wszystkim niedostatecznej wiedzy o rzeczywistej elastyczności lokalnego rynku pracy, rozumianej nie tylko jako zdolność do krótkookresowego dostosowania podaży pracy do zmian popytu, ale także jako możliwość długookresowej rekonfiguracji kompetencji, mobilności międzysektorowej oraz adaptacji do nowych modeli organizacji pracy. Brakuje pogłębionych analiz pokazujących, w jakim stopniu zasoby pracy w regionie są w stanie przechodzić z segmentów niskoproduktywnych do działalności bardziej zaawansowanych technologicznie lub wiedzochłonnych, a także jakie bariery – instytucjonalne, edukacyjne czy kulturowe – ograniczają ten proces. Niedostatecznie rozpoznana pozostaje również struktura popytu na pracę w sektorach potencjalnie rozwojowych, co utrudnia ocenę, czy obserwowane kierunki transformacji gospodarki mogą generować wystarczającą liczbę miejsc pracy o zróżnicowanym profilu kwalifikacyjnym. Istotna luka dotyczy także rzeczywistej zdolności regionu do przyciągania i zakotwiczania inwestycji w obszarze zielonej energii i technologii cyfrowych. O ile potencjał infrastrukturalny i lokalizacyjny jest stosunkowo dobrze rozpoznany, o tyle brakuje systematycznych badań nad efektywnymi mechanizmami przyciągania kapitału oraz nad tym, w jakim stopniu inwestycje te generują lokalne efekty mnożnikowe, transfer wiedzy i trwałe powiązania z regionalną gospodarką. Niejasne pozostaje, czy region jest w stanie przechwytywać bardziej zaawansowane segmenty łańcuchów wartości, czy też pozostaje głównie miejscem lokalizacji aktywów infrastrukturalnych o ograniczonym wpływie na rozwój lokalnych kompetencji i przedsiębiorczości. Kolejnym obszarem niepewności jest siła i charakter powiązań funkcjonalnych z gospodarką niemiecką i skandynawską, które w teorii mogłyby pełnić rolę kluczowego kanału dyfuzji technologii, kapitału i standardów organizacyjnych. Brakuje jednak precyzyjnych danych i analiz pozwalających ocenić, czy powiązania te mają charakter głęboko zakorzeniony – obejmujący współpracę produkcyjną, badawczo-rozwojową i kapitałową – czy też są ograniczone do relacji handlowych i logistycznych o niższej intensywności wiedzy. Niewystarczająco rozpoznana jest również rola mobilności transgranicznej pracowników oraz jej wpływ na lokalny rynek pracy i transfer kompetencji. Dodatkowo widoczny jest deficyt pogłębionych analiz produktywności sektorów usługowych, które w strukturze regionu odgrywają coraz większą rolę. Brakuje danych pozwalających na precyzyjne rozróżnienie między usługami o wysokiej i niskiej wartości dodanej, a także oceny ich zdolności do generowania trwałych przewag konkurencyjnych i uczestnictwa w eksporcie. Szczególnie istotne jest niedostateczne rozpoznanie potencjału eksportowego usług, w tym usług cyfrowych, logistycznych czy profesjonalnych, które mogłyby częściowo kompensować brak silnej bazy przemysłowej. W efekcie obecny stan wiedzy nie pozwala jednoznacznie określić, czy struktura gospodarki regionu sprzyja konwergencji, czy raczej utrwalaniu peryferyjności, co znacząco ogranicza zdolność do formułowania precyzyjnych, opartych na dowodach strategii rozwojowych.

Rozstrzygnięcie między przedstawionymi hipotezami wymagałoby znaczącego pogłębienia bazy empirycznej, w szczególności poprzez pozyskanie danych umożliwiających uchwycenie rzeczywistych mechanizmów tworzenia i dystrybucji wartości dodanej w gospodarce regionu. Kluczowe znaczenie miałyby tu macierze przepływów międzygałęziowych (input-output) na poziomie regionalnym, pozwalające określić, w jakim stopniu Pomorze Zachodnie jest włączone w krajowe i międzynarodowe łańcuchy dostaw oraz które sektory pełnią funkcje rdzeniowe, a które peryferyjne. Uzupełnieniem powinny być szczegółowe statystyki rynku pracy, obejmujące nie tylko strukturę zatrudnienia według sektorów, ale także według poziomu i rodzaju kwalifikacji, co umożliwiłoby ocenę zdolności regionu do generowania miejsc pracy odpowiadających wymogom gospodarki przyszłości. Równie istotne są dane dotyczące lokalizacji inwestycji w odnawialne źródła energii, wraz z analizą ich efektów mnożnikowych – zarówno bezpośrednich, jak i pośrednich – aby określić, czy inwestycje te przyczyniają się do budowy lokalnych łańcuchów wartości, czy pozostają enklawami kapitałowymi o ograniczonym oddziaływaniu na otoczenie gospodarcze. Nie mniej ważne jest pogłębienie wiedzy na temat mobilności kapitału ludzkiego, w tym kierunków migracji, przepływów kompetencji oraz stopnia zakorzenienia specjalistów funkcjonujących w modelach pracy zdalnej. Dane te pozwoliłyby ocenić, czy region jest w stanie przyciągać i utrzymywać zasoby pracy o wysokiej produktywności, czy raczej pełni funkcję przestrzeni rezydencjalnej o ograniczonym wpływie na lokalną gospodarkę. Wreszcie, kluczowe znaczenie mają informacje o charakterze powiązań transgranicznych – zarówno handlowych, jak i kapitałowych oraz technologicznych – które determinują stopień integracji regionu z bardziej zaawansowanymi systemami gospodarczymi Europy Północnej.

Zamknięcie tych luk poznawczych nie ma wyłącznie znaczenia diagnostycznego, lecz stanowi warunek przejścia od wielości możliwych interpretacji do bardziej rozstrzygających wniosków operacyjnych. Dopiero integracja wskazanych kategorii danych pozwoli na ocenę, które z rozważanych mechanizmów mają charakter dominujący, a które jedynie uzupełniający, oraz w jakim stopniu region dysponuje realnymi dźwigniami wpływu na własną trajektorię rozwojową. W tym sensie analiza nie kończy się na konkurencyjnych hipotezach, lecz zmierza do ich stopniowej selekcji i hierarchizacji, otwierając przestrzeń dla formułowania ukierunkowanych, prorozwojowych interwencji publicznych i strategicznych decyzji inwestycyjnych. Dochodzimy do istotnej reinterpretacji problemu rozwojowego Pomorza Zachodniego. Punkt ciężkości przesuwa się z normatywnego pytania o deficyt industrializacji – czy jego brak stanowi barierę – w stronę analizy funkcjonalnej, koncentrującej się na roli, jaką region pełni lub może pełnić w zmieniającym się systemie gospodarczym. W tym ujęciu kluczowe staje się nie odtwarzanie klasycznej ścieżki uprzemysłowienia, lecz identyfikacja i wzmocnienie tych funkcji, które pozwalają regionowi generować i przechwytywać wartość dodaną w nowych konfiguracjach gospodarki, opartych na przepływach, energii i wiedzy. Oznacza to potencjalną redefinicję specjalizacji – od produkcji materialnej ku zarządzaniu złożonymi systemami logistycznymi, energetycznymi i informacyjnymi – przy jednoczesnym podkreśleniu, że warunkiem trwałości takiego modelu jest jego inkluzywność, a więc zdolność do tworzenia szeroko dostępnych, jakościowych miejsc pracy oraz ograniczania ryzyk polaryzacji społeczno-ekonomicznej. Utrzymujące się niskie uprzemysłowienie Pomorza Zachodniego nie powinno być interpretowane wyłącznie w kategoriach strukturalnego deficytu, lecz jako punkt wyjścia do świadomego wyboru i wzmocnienia określonej funkcji regionu w zmieniającym się systemie gospodarczym. Przeprowadzona analiza wskazuje, że najbardziej wiarygodnym kierunkiem nie jest próba odtwarzania klasycznej ścieżki industrializacji, lecz rozwój modelu opartego na integracji trzech komplementarnych domen: zarządzania przepływami (logistyka, porty, korytarze transportowe), transformacji energetycznej (w szczególności odnawialne źródła energii i ich otoczenie usługowe) oraz włączania się w rozproszone łańcuchy wartości oparte na wiedzy i cyfryzacji. Taka konfiguracja nie wyklucza obecności przemysłu, ale redefiniuje jego rolę jako elementu szerszego ekosystemu, a nie głównego motoru wzrostu.